ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ

ਕੌਣ: ਜਨਰਲ ਲਾਭ ਸਿੰਘ (ਭਾਈ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ), ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪੰਜਵੜ ਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਕਮਾਂਡੋ ਫ਼ੋਰਸ (ਕੇਸੀਐੱਫ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ (ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1951), ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਬ੍ਰਹਮਪੁਰਾ ਦੇ, ਇੱਕ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ ਫ਼ੋਰਸ (ਕੇਐੱਲਐੱਫ) ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ। ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ 1984 ਟ੍ਰਿਬਿਊਟ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ 1978 ਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਕਤਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਜੂਨ 1984 ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋਧਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਰੱਖੇ ਗਏ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਖਾੜਕੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੁਲਾਈ 1988 ਵਿੱਚ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਫ਼ੀਲਡ ਕਮਾਂਡਰ ਗੁਆਉਣੇ ਪਏ।

• 12 ਜੁਲਾਈ 1988: ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ। 1984 ਟ੍ਰਿਬਿਊਟ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਸਨੈਚ ਸਕੁਐਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਨੋਟਿਸਾਂ ਵਿੱਚ 18 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਟਾਂਡਾ ਅਤੇ 21 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਪੰਜਵੜ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੋਟਿਸ ਉੱਤੇ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਬਰ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਸਨ।
• 22 ਜੁਲਾਈ 1988: ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਨੇੜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਥੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਬਾਰਡਰ ਸਕਿਉਰਿਟੀ ਫ਼ੋਰਸ (ਬੀਐੱਸਐੱਫ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਐੱਸਐੱਫ ਨੂੰ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਿੱਡ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੰਜਾਬ, ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਸਰਹੱਦੀ ਪੱਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 1984 ਟ੍ਰਿਬਿਊਟ ਦੇ ਸਫ਼ੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚੱਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੇਸੀਐੱਫ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ, ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਵਿੰਡ ਦੇ ਪੁਲਿਸ "ਮੁਕਾਬਲੇ" ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪੰਜਵੜ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ। ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਕੰਵਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਕੇਐੱਲਐੱਫ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਜੰਟ ਸਿੰਘ ਬੁੱਧਸਿੰਘਵਾਲਾ ਨੇ ਲਈ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 1992 ਵਿੱਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੀ 1995 ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜਥੇਬੰਦੀ ਠੱਪ ਹੋ ਗਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਕੋਰਟ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।