ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਫ਼ਰ

ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੂਜਾ, ਜੋ ਜ਼ਫ਼ਰ ਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਿਅਰ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ। ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ 24 ਅਕਤੂਬਰ 1775 ਨੂੰ ਜਨਮਿਆ ਅਤੇ 1837 ਵਿੱਚ ਨਾਮਾਤਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਜੋਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਮਸਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਇਖ਼ਤਿਆਰ ਸੀ। 1857 ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀ ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿਜਕਦਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਰੰਗੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ 7 ਨਵੰਬਰ 1862 ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮਗਰੋਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਜਾਂ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ 1706 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਜ਼ਫ਼ਰ ਸ਼ਬਦ ਸਾਂਝਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਜਿੱਤ ਹੈ, ਰਲਗੱਡ ਨਾ ਕਰੋ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 28 ਸਤੰਬਰ 1837: ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਕਬਰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• ਮਈ 1857: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਲਟਣਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 1857: ਮੇਜਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੌਡਸਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਮਾਯੂੰ ਦੇ ਮਕਬਰੇ ਤੋਂ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਦੇ ਕੇ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੌਡਸਨ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• 27 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 9 ਮਾਰਚ 1858: ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ, ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੌਡਸਨ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• 7 ਅਕਤੂਬਰ 1858: ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੋ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਲਦ-ਗੱਡੇ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਰੰਗੂਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• 7 ਨਵੰਬਰ 1862: 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੰਗੂਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

1857 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਖ

ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਠ ਸਾਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੇ.ਸੀ. ਯਾਦਵ, 2007 ਵਿੱਚ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਅਤੇ ਆਮ ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ: ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਗਭਗ 2,500 ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਿੱਲੀ ਗਏ, ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਇੱਕ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।