ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ

ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਸਿੱਖ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ, ਜੋ 1930 ਅਤੇ 1931 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਬਣੇ, ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਜਨਵਰੀ 1899 ਨੂੰ ਕੈਂਪਬੈਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਧਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। 1918 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਕੱਲਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਸੀ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ, ਅਤੇ 1922 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਚੱਲ ਰਹੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1922: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਕੈਦ ਹੋਏ।
• 1930 ਤੋਂ 1931: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1930 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ 12 ਮਾਰਚ 1930 ਤੋਂ 5 ਮਾਰਚ 1931 ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। 1930 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
• 1939 ਤੋਂ 1949: 1939 ਤੋਂ 1941 ਦੇ ਸਤਿਆਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ; 1949 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ।
• 1952 ਤੋਂ 1966: 1952, 1957 ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ; 1966 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ।
• ਦਸੰਬਰ 1960: ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਵਰਤ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਅਕਾਲੀ ਐੱਮਪੀ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹੱਦੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕੀ ਕੋਈ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹਾ “ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ” ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੋਟ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਦੇ 1974 ਦੇ ਇੱਕ ਲੇਖ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਤੋਂ 8 ਮਾਰਚ 1967: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਸੂਚੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੱਦਾਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਉਲੀਕੇ ਜਾਣ ਦੌਰਾਨ ਗਵਰਨਰ ਧਰਮ ਵੀਰਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਹੱਦਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਏ।
• 24 ਦਸੰਬਰ 1966: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਰਤ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿਣ ਗਏ, ਪਰ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਏ।
• ਫ਼ਰਵਰੀ 1967: ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਸਤਿਆਪਾਲ ਡਾਂਗ, ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫ਼ਰੰਟ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ।
• 28 ਮਾਰਚ 1968: ਉਹ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਏ।
• 18 ਜਨਵਰੀ 1976: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਅੱਠ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਪਵਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਸੁਣਿਆ ਨਹਿਰੂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਵਿਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ।