ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1621 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵੇਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਤਿਆਗ ਮੱਲ ਸੀ; ਬਹਾਦਰੀ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1633 ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਗੁਰਗੱਦੀ ਮਿਲਣਾ। 1644 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ, ਨੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਈ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ, ਤਲਉਡਾ ਦੀ ਭੱਟ ਵਹੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਤਿਲਕ ਲਈ 11 ਅਗਸਤ 1664 ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਅਨੰਦਪੁਰ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ। 19 ਜੂਨ 1665 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ, ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਪਟਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

• 25 ਮਈ 1675: ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
• 12 ਜੁਲਾਈ 1675: ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; 4 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
• 11 ਨਵੰਬਰ 1675: ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਵੱਢ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

1675। 25 ਮਈ 1675 ਨੂੰ ਗਵਰਨਰ ਇਫ਼ਤਿਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆਏ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੋਲਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਫ਼ਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਕਿਉਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਦਾ ਉਧਾਰ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਜੇ ਕੋਈ ਯੋਗ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਦੇਵੇ। ਉਹ 11 ਜੁਲਾਈ 1675 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਅਤੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਲਿਕਪੁਰ ਰੰਘੜਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ; ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਬ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ; ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤੀਜੇ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਸ਼ਰੇਆਮ ਸੀਸ ਵੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਧੜ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਸੀਸ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਰਸਮ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ। ਪੰਦਰਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 59 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 57 ਸਲੋਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਲੋਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 350ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਲਈ ਕਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ 25 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਜੋਤੀਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀ ਚੰਦਰ ਸੈਨ ਸੈਨਾਪਤੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੀ ਚਾਦਰ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ। ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਾਨ ਦਿੱਤੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕੂ ਜਾਂ ਬਾਗ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ; ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਤੀਸ਼ ਚੰਦਰ ਜਿਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਜਿਹੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 1782 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸਿਆਰ-ਉਲ-ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸਫ਼ਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।