ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਖ਼ਾਨ

ਮੁਹੰਮਦ ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1620 ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੋ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵੀਆਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਆ ਵੱਸਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਸਰਾ ਸੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸੇਵਾਦਾਰ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਗੱਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਜਿੱਤਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਸੇਵਾਦਾਰ ਤੋਂ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਦਾਰੋਗਾ (ਸੁਪਰਡੈਂਟ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਅਹੁਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 19 ਫ਼ਰਵਰੀ 1685 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਮਿਰਆਤ-ਉਲ-ਆਲਮ ਹੈ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਲਮਗੀਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਅਲਵੀ ਦੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਐਡੀਸ਼ਨ (ਲਾਹੌਰ, 1979) ਦੀਆਂ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਹਨ: ਪਹਿਲੀ ਸਿਆਸੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ, ਖ਼ੁਸ਼ਨਵੀਸਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ।

ਉਸ ਨੇ ਮੁਸਤਈਦ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਅਤੇ ਮੁਨਸ਼ੀ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵੱਧ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਆਸਿਰ-ਇ-ਆਲਮਗੀਰੀ 1710 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਆਸਿਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਰਆਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ

ਬਖ਼ਤਾਵਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲਿਖਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੱਖ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਅਸੀਂ ਵੇਖੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਕਿ ਮਿਰਆਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦਰਜ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੇ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।