ਕਮਲ ਨਾਥ

ਕਮਲ ਨਾਥ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਹੈ। 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਐੱਮਪੀ ਸੀ; ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੀ; ਉਹ ਭੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਜਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਰੋਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਬਿਰਤਾਂਤ। ਨਾਥ ਨੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੋ ਗਵਾਹ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੰਜੇ ਸੂਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਥ “ਭੀੜ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ”, ਜੋ “ਹਦਾਇਤਾਂ ਲਈ ਉਸ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ”; ਇੱਕ ਪੀੜਤ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਨਾਥ ਨੇ ਭੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 2018 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਨੋਜ ਮਿੱਤਾ ਅਤੇ ਐੱਚ.ਐੱਸ. ਫੂਲਕਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਾਥ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਉੱਥੇ ਰਿਹਾ। ਫੂਲਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵਕੀਲ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਦਾਲਤੀ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ।

ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਾਥ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ “ਗੋਲ-ਮੋਲ” ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਘੰਟੇ ਰੁਕਣ ਨੂੰ “ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ” ਕਿਹਾ, ਪਰ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਕਿ “ਬਿਹਤਰ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ” ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ ਜਾਂ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਸੱਚ ਹਨ: ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਨਾਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਐੱਫਆਈਆਰ 601/84, ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਸਟਰੀਟ ਥਾਣਾ: ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਦਾ ਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਪੰਜ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਡਿਸਚਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਮਨਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਸਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਨਾਹ ਦਿੱਤੀ; ਨਾਥ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• ਜਨਵਰੀ 2013: ਸਿੱਖਸ ਫ਼ਾਰ ਜਸਟਿਸ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵਿੱਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਅਟਾਰਨੀ ਜਨਰਲ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਮੰਗੀ ਗਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਵੋਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਿੱਖਨੈੱਟ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਜੋ ਸ਼ਿਕਾਇਤਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਸ ਦਰਜ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਸਨਜ਼ ਕੈਂਟਨ ਦੇ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਟਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
• ਜੂਨ 2016: ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣਾਇਆ। 'ਆਪ' ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਰੌਲਾ ਪੈਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• ਦਸੰਬਰ 2018: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣ ਗਿਆ।
• ਸਤੰਬਰ 2019: ਫ਼ਰਵਰੀ 2015 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਐੱਸਆਈਟੀ 1984 ਦੇ ਸੱਤ ਕੇਸ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਸਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰੀ ਅਤੇ ਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨਾਥ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ।
• 6 ਫ਼ਰਵਰੀ 2024: ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਾਥ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਸਿਰਸਾ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲਈ ਐੱਸਆਈਟੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ।
• 18 ਨਵੰਬਰ 2025: ਜਸਟਿਸ ਰਵਿੰਦਰ ਡੁਡੇਜਾ ਨੇ ਸਿਰਸਾ ਦੀ ਉਸ ਅਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਵਧੀਕ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਗੌਤਮ ਕੌਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੰਗੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਾਥ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਐੱਚ.ਐੱਸ. ਫੂਲਕਾ ਸਿਰਸਾ ਵੱਲੋਂ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 15 ਜਨਵਰੀ 2026 ਤੱਕ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 2016 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ 'ਆਪ', ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਬੀਜੇਪੀ ਨੇ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਰਕੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ। ਨਾਥ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹਾਲੇ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਕੋਲ ਹੈ।