ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ
ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1675 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੇਗ਼ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਜੋ 1675 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰੀਆਂ। ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ। ਮਨੀ ਰਾਮ ਉਹ ਨਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1665 ਤੋਂ 1670 ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੇ। 1665 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੋਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪਟਨੇ ਠਹਿਰੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੇਖੇ ਗਏ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਿਛੋਕੜ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 11 ਜੁਲਾਈ 1675: ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਤੁਰੇ ਸਨ।
- ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗਰਮ ਦੇਗ਼ ਵਿੱਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 350ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਿਆਂ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਕਲਮ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਤੋੜਨ ਲਈ, ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ: ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਿਆ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਉਬਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਰੂੰ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹਨ।
- ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜ਼ੰਜੀਰ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੇਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਅਤੇ ਮੋਢੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਪਾਣੀ ਗਰਮ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਨਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਬੋਲ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਲਈ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਲ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਾਹਰ ਮਤੀਦਾਸ ਚੌਕ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਸਰੋਤ
- Dial Das, Bhai, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Mani Singh, Bhai (d.1737) (for the name Mani Ram), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Sati Das, Bhai (d. 1675), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Tegh Bahadur, Guru (1621-1675), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Devotees gather at Gurdwara Sis Ganj Sahib to mark Guru Tegh Bahadur's 350th martyrdom anniversary, The Tribune. tribuneindia.com
- Bhai Dayala (used for the account of his last moments, which the Encyclopaedia does not give), Wikipedia. en.wikipedia.org