ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ, 1664 ਦੀ ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਇਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਸਨ।
ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਜੁਲਾਈ 1656 ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਲਕ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661 ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ, ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਰਾਇ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਆਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 25 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਚੇਚਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਹੈਜ਼ਾ ਵੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਚੇਚਕ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਲਾ ਪੀਰ (ਬਾਲ ਸੰਤ) ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਠੀਕ ਹੋਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲੱਗੇ ਇੱਕ ਕੈਂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 30 ਮਾਰਚ 1664 ਨੂੰ ਉਹ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ “ਬਾਬਾ ਬਕਾਲੇ” ਕਿਹਾ, ਭਾਵ ਅਗਲੇ ਗੁਰੂ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਗੇ। ਉੱਥੇ ਕਈ ਬੰਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਹਾ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਵਪਾਰੀ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਅਤੇ 11 ਅਗਸਤ 1664 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਰਸਮੀ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 7 ਜੁਲਾਈ 1656: ਕੀਰਤਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ।
- 6 ਅਕਤੂਬਰ 1661: ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਬਣੇ।
- ਮਾਰਚ 1664: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿੱਚ, ਚੇਚਕ ਦੀ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ।
- 30 ਮਾਰਚ 1664: ਚੇਚਕ ਨਾਲ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।
- 11 ਅਗਸਤ 1664: ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਠਹਿਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1783 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਬਣਵਾਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Har Krishan, Guru (1656-1664), Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Guru Tegh Bahadur (1621-1675), Encyclopaedia of Sikhism (Punjabi University, Patiala). eos.learnpunjabi.org
- Guru Har Krishan, Sikh Missionary Society. sikhmissionarysociety.org
- Bangla Sahib: the 17th century haveli turned gurdwara has sheltered Delhi through every crisis, ThePrint. theprint.in