ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੀ

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤੀਜੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਦੇ ਘਰ 17 ਨਵੰਬਰ 1696 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਮਸਾਂ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। 5 ਦਸੰਬਰ 1700 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਵੀਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਖ਼ਾਸ ਮੋਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਾਫ਼ਲਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਈ।

ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸਰਸਾ ਨੂੰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਤਿੰਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਨੇੜੇ ਖੇੜੀ ਪਿੰਡ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਹੇੜੀ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਘੋੜੇ ਦੀ ਕਾਠੀ ਲਾਹੁੰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਖੁਰਜੀ ਵਿੱਚ ਨਕਦੀ ਦੇਖ ਲਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਡੋਲ ਗਈ: ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਖੁਰਜੀ ਚੁਰਾ ਲਈ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 7 ਦਸੰਬਰ 1705, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਦਿਨ: ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਜਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਾਨੀ ਖ਼ਾਨ ਰੰਘੜ ਨੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜ ਕੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 8 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 9 ਦਸੰਬਰ: ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨਵਾਬ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਹੁਣੇ ਮੁੜਿਆ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਮੌਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦੀ ਦੇ ਦੋ ਹੋਰ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਦਾਦੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ।
• 11 ਦਸੰਬਰ: ਫਿਰ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਊਂਦੇ ਚਿਣ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ। ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਚਿਣਾਈ ਛਾਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਢਹਿ ਪਈ (ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ), ਸਿਰ ਢਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ (ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ), ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• 12 ਦਸੰਬਰ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮੁੜ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ 13 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਇਹ ਥਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਪੈ ਗਿਆ, ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਚਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 25 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ 7 ਤੋਂ 13 ਦਸੰਬਰ 1705 ਤੱਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਫੜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਯਾਦ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਇਸ ਮਤਭੇਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਪੰਥ ਹਰ ਸਾਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।