ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਰਮ ਪਤਨੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਦਾਦੀ ਜੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1675 ਵਿੱਚ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸਦਮਾ ਝੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਵੇਖੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ।

ਉਹ ਅੱਜ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਸੁਭਿੱਖੀ ਅਤੇ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 1633 ਨੂੰ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਬਕਾਲੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਮਰਪਿਤ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਨਿਮਰਤਾ ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: “ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਲਾੜਾ, ਤਿਹੋ ਜਿਹੀ ਲਾੜੀ”।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 22 ਦਸੰਬਰ 1666: ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ, ਭਾਵ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਸਨ।
• 11 ਜੁਲਾਈ 1675: ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ (ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਬਣਿਆ) ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਵਿਛੋੜੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੌਸਲਾ ਵਿਖਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸਹਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆ ਪਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
• 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਰਸਾ ਉੱਤੇ ਮੁੱਖ ਜਥੇ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ, ਜੋ ਨੌਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਐਂਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699 ਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਮਰ ਛੇ ਸਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੌਕਰ ਗੰਗੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਲੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 7 ਤੋਂ 12 ਦਸੰਬਰ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ 7 ਤਰੀਕ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 8 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ; ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੀ ਤਰੀਕ 8 ਦਸੰਬਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਰਹੇ। 11 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ; ਦੀਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਢਹਿ ਪਈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ (ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ) ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਚਾਰ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਸਸਕਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਉੱਥੇ ਪੋਹ ਦੀ 11 ਤੋਂ 13 ਤਰੀਕ ਤੱਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਲਈ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਲ: ਇਹ ਐਂਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਆਧੁਨਿਕ ਲਿਖਤਾਂ 1704 ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਅਜੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵੀ ਇਹੀ ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।