ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ

ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ (14 ਨਵੰਬਰ 1889 ਤੋਂ 27 ਮਈ 1964) ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਹ ਆਗੂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ, ਸਮਝੌਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਤੋਲਦੇ ਰਹੇ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

• ਦਸੰਬਰ 1929: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਆਗੂ ਨਹਿਰੂ ਰਿਪੋਰਟ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇਗੀ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰੇ।
• 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1946: ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਰਧ-ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਕਾਈਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਰਧ-ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਇਕਾਈ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ “ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਚਮਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਣ”। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੰਡ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਆਇਆ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਲੜ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਇਸ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇਗੀ।
• 2 ਸਤੰਬਰ 1946: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਮਹਿਕਮਾ ਸੰਭਾਲਿਆ।
• 3 ਜੂਨ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ, ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ।
• 1955: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 24 ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ 23 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਬਾਰੇ ਅਕਾਲੀ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ।
• 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1959: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਮਗਰੋਂ ਨਹਿਰੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹ ਉੱਤੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ-ਨਹਿਰੂ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਹਾਊਸ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਅਧੀਨ ਬਣੀ ਸਾਂਝੀ ਕਮੇਟੀ ਕਿਸੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ।
• ਦਸੰਬਰ 1960 ਤੋਂ 1961: ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 20 ਦਸੰਬਰ 1960 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 1961 ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1961 ਨੂੰ ਆਪਣੀ 48 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤੀ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਕਾਲੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 1946 ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ। ਅਕਾਲੀ ਧਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਰਤੇ ਸਰੋਤ 1946 ਦੇ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਬਿਆਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਰਸਮੀ ਵਾਅਦੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 16 ਸਾਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।