ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ

ਇਹ ਕੀ ਹੈ: ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੰਥਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਕ ਮੁਖੀ ਹੇਠ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤ: ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਇਤਿਹਾਸ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 1706 ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਠਹਿਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਗ਼ਲਤ ਉਚਾਰਿਆ। ਦਮਦਮੇ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੂੰਹ-ਜ਼ਬਾਨੀ ਉਚਾਰ ਕੇ ਲਿਖਵਾਇਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਮਦਮੇ ਭੇਜਿਆ। ਟਕਸਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ “ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ” ਕਰਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਛਪੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਆਜ਼ਾਦ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਸਥਾਪਨਾ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਲੜੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਟਕਸਾਲ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ: ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ, ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਲੇਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ, ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ। ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ ਕੋਈ ਤਰੀਕ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1965 ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਜੂਨ 1969 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਲੈ ਆਏ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1969 ਵਿੱਚ ਦੋ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੋ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: ਗਿਆਨੀ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂ ਕਲਾਂ ਵਾਲੀ ਮੂਲ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਤਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਖ਼ਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ 1984: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ 16 ਅਗਸਤ 1977 ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਾਰ ਹਾਦਸੇ ਮਗਰੋਂ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਜੋ 1965 ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ, 25 ਅਗਸਤ 1977 ਨੂੰ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਸਮਾਗਮ ਮੌਕੇ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁਖੀ ਚੁਣੇ ਗਏ।

• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ; 13 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਅਤੇ 78 ਜ਼ਖ਼ਮੀ। ਟਕਸਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ।
• ਸਤੰਬਰ 1981: ਚੰਦੋ ਕਲਾਂ ਦੇ ਛਾਪੇ ਮਗਰੋਂ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਿਆਂ ਨੇ 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। 1981 ਦੇ ਅਗਵਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਵਿੱਚ 16 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਮੁਤਾਬਕ 12 ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ, ਦਿਲਗੀਰ ਅਤੇ ਸੇਖੋਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, 12 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਰੋਤਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 22।
• 1982: 20 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ 4 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ।
• 15 ਦਸੰਬਰ 1983: ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਉਸ ਦੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ। ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਅਣਦੱਸੀ ਥਾਂ ਚਲੇ ਗਏ।
• 26 ਜਨਵਰੀ 1986: ਟਕਸਾਲ ਵੱਲੋਂ ਸੱਦੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਪੰਜ ਮੈਂਬਰੀ ਪੰਥਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ। ਟਕਸਾਲ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਬਾਬਾ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਸਫ਼ਾ ਇਸ ਦੀ ਤਰੀਕ 24 ਦਸੰਬਰ 2004 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਾਨਸ਼ੀਨੀ ਉੱਤੇ ਫੁੱਟ ਪੈ ਗਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਸੀ ਕਿ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਧੁੰਮਾ ਨੂੰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 17 ਜੂਨ 2004 ਦੀ ਇੱਕ ਫ਼ੈਕਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ, ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਵੱਖ ਹੋਏ ਧੜੇ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਬੁਲਾਰੇ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਜਾਅਲੀ ਹੋਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜੁਲਾਈ 2017 ਵਿੱਚ, ਧੁੰਮਾ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਿਤਾ ਚੌਕ ਵਾਲੀ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਮਾਰਚ 2025 ਵਿੱਚ ਟਕਸਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਥ ਗਿਆਨੀ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਕਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। 27 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਧੁੰਮਾ ਨੂੰ ਬੀਜੇਪੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 6 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਐਕਟ ਬਾਰੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਬਣੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੈਨਲ ਵਿੱਚ ਧੁੰਮਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ।