ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ: ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ; ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ; ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ; ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ, ਜੋ 1706 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿੱਚ ਰਹੇ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਦਰਜ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਵੇਂ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 20 ਜਨਵਰੀ 1706 ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਠਹਿਰੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆ ਰਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਥਾਂ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ, ਯਾਨੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1706 ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, 1706 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ। 1726 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੀੜ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਗਈ; ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ ਕਿ ਕਿੱਥੇ। ਰਵਾਇਤ ਅਤੇ ਦਾਅਵੇ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਅਰਥ ਸਿਖਾਉਣ (ਸੰਥਿਆ) ਲਈ ਕੀਤੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਗ਼ਲਤ ਬੋਲਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਮੂਲ ਬੀੜ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਨੌਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਯਾਦ ਤੋਂ ਲਿਖਵਾਇਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਬੀੜ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ, ਜਾਂ ਦਮਦਮੇ ਵਾਲੀ ਬੀੜ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ, ਯਾਨੀ ਦਮਦਮੇ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਸਕੂਲ, ਦਾ ਮੋਢੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡੇ ਤੋਂ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ 1966 ਦੇ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਮਦਮੇ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੀ ਥਾਂ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦੇ ਦੌਰ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਆਧਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਥਾਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਛਾਉਣੀ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ। ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ 1977 ਤੋਂ ਜਥੇਦਾਰੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਐਂਟਰੀ ਹੈ।