ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1563 ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਭਾਨੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਧੀ ਸਨ, ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ। 1581 ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਪੱਚੀ ਸਾਲ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

• ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਥਾਨ ਉਸਰਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਬੇਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸੀ।
• ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਸਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਕੋੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਇਆ, ਅਤੇ ਰੁਹੇਲਾ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਸਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਬਣਾਇਆ। ਮਸੰਦ, ਜੋ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸਾਂਝੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦਸਵੰਧ, ਯਾਨੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
• ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜੋੜੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਬੀੜ ਲਿਖੀ। ਤੀਹ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ, ਕਬੀਰ, ਮੋਚੀ ਰਵਿਦਾਸ ਅਤੇ ਨਾਈ ਸੈਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਹੁਕਮ ਪੜ੍ਹਿਆ।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

• 1581: ਗੁਰਗੱਦੀ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।
• 16 ਅਗਸਤ 1604: ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• 30 ਮਈ 1606: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ 1605 ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਬਰ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮਕਬੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਖ਼ੁਸਰੋ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਤਾਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ। ਆਪਣੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ “ਕੁਫ਼ਰ” ਬਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਾਰੀ ਜੁਰਮਾਨਾ ਭਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਦਿਨ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ: ਲਾਲ ਸੁਰਖ਼ ਤੱਤੀ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਵੀ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਬਲਦੀ ਰੇਤ ਪਾਈ ਗਈ। ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਨੇ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਮੁਤਾਬਕ 30 ਮਈ 1606 ਨੂੰ (ਜੇਠ ਸੁਦੀ 4, 1663 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ। ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਵਿਵਾਦ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮੂਲ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ 16 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਸੋਧੇ ਹੋਏ ਕੈਲੰਡਰ ਮੁਤਾਬਕ 10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਹਨ।

ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ ਆਤਮ-ਕਥਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸਰੋ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਅਹਿਲਕਾਰ ਚੰਦੂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਲਈ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਘੱਟ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਵੱਈਆ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਸਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, 25 ਮਈ 1606 ਨੂੰ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 24 ਜੂਨ 1606 ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੀ ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠੇ, ਇੱਕ ਰੂਹਾਨੀ ਸੱਤਾ (ਪੀਰੀ) ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ (ਮੀਰੀ) ਦੀ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ।