ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ

ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1479 ਨੂੰ ਬਾਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਹ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਤੇਜ ਭਾਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਬਖ਼ਤ ਕੌਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਨਸਾ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਮੋਹਰੀ ਤੇ ਮੋਹਨ, ਅਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਭਾਨੀ, ਹੋਏ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੀ ਨੇਮ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਵੀਹ ਵਾਰ। ਵੀਹਵੀਂ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਇੱਕ ਸਾਧੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਝਿੜਕਿਆ। 1540 ਵਿੱਚ ਬੀਬੀ ਅਮਰੋ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਧੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਹ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਲੰਗਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਾਲਣ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ।

ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਤੋਂ ਤਿਲਕ ਲਗਵਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ 29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਉੱਤੇ, ਬਿਆਸ ਦੇ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਬੇੜੀ-ਘਾਟ ਦੇ ਕੋਲ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਬਣਾਇਆ

• 22 ਮੰਜੀਆਂ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਹਲਕੇ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਮੰਜੀ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਫੈਲਾਉਂਦਾ, ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਭੇਜਦਾ ਸੀ।
• ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਬਾਉਲੀ, ਪਾਣੀ ਤੱਕ ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਖੂਹ, ਜੋ ਯਾਤਰੂਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਸਾਖ ਅਤੇ ਮਾਘ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਠਹਿਰਾਇਆ।
• ਲੰਗਰ ਦਾ ਨਿਯਮ: ਜਾਤ ਅਤੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਗਰ ਛਕੇ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਨੇ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਯਾਤਰੂਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਉੱਥੇ ਲੰਗਰ ਛਕਿਆ।
• ਔਰਤਾਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ, ਅਤੇ ਪਰਦੇ ਤੇ ਸਤੀ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
• ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਮੌਤ ਲਈ ਸਾਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤਾਂ।
• ਬਾਣੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਲ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਕਦਮ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ, ਸਤਾਰਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਨੰਦੁ ਸਾਹਿਬ ਹੈ।

ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਦੀ ਮੋਟੀ ਰੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਜੋ ਆਉਂਦਾ, ਰਾਤ ਤੱਕ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿਉਂਤਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਸਾਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਹੀ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ: ਅਭਿਜੀਤ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਗਣਨਾ 14 ਜਨਵਰੀ 1553 ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਉਹ 1 ਸਤੰਬਰ 1574 ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਜਵਾਈ ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਚੁਣ ਕੇ। ਭਾਈ ਜੇਠਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਣੇ।