ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੈਦਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰਾਣਸੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੰਤ-ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅੱਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੇੜੇ ਰਘੂ ਅਤੇ ਘੁਰਬਿਨੀਆ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਚਮਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਚਮੜਾ ਕਮਾਉਣ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਠੋਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 14ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੱਕ ਕਿਤੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ (ਸਿੱਖਨੈੱਟ 1376 ਤੋਂ 1540 ਦਿੰਦਾ ਹੈ), ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਜਾਤ ਅਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬ ਦੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਜੁੜਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਅਤੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਿਆ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਜੋੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਮੀਰਾਬਾਈ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸਥਾਨ, ਗੁਜਰਾਤ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗਵਾਲੀਅਰ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ

• ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ, ਕਬੀਰ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ 1604 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸ਼ਬਦ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਸੋਲਾਂ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ; ਸਿੱਖਨੈੱਟ 41 ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 345 ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ “ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ” ਦਾ ਬਾਣੀਡੀਬੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮੇ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਹੈ: “ਬੇਗਮਪੁਰਾ, ਗ਼ਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ਹਿਰ, ਇਸ ਕਸਬੇ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।” ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਾਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਗ਼ਮ ਹੈ ਨਾ ਡਰ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਰਵਿਦਾਸੀਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਈ 2009 ਵਿੱਚ ਵਿਆਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਸੱਚਖੰਡ ਬੱਲਾਂ ਦੇ ਉਪ-ਮੁਖੀ ਸੰਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦਾਸ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਡੇਰੇ ਨੇ 29 ਜਨਵਰੀ 2010 ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੇ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਧਰਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅੰਮ੍ਰਿਤਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ)। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਉੱਤੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 3,000 ਪੈਰੋਕਾਰ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਬੇਗਮਪੁਰਾ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਡੇਰੇ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨਿਰੰਜਨ ਦਾਸ ਨੇ ਕੀਤੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।