ਭਗਤ ਕਬੀਰ

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪੰਦਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਾਸ਼ੀ (ਬਨਾਰਸ) ਦੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਚੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਲੇ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ, ਕਬੀਰਪੰਥੀ, ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 120 ਸਾਲ, 1398 ਤੋਂ 1518 ਤੱਕ, ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਨਵੀਂ ਖੋਜ 1398 ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਲ 1448।

ਉਹ ਜੁਲਾਹਾ (ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਨ ਵਾਲੀ) ਜਾਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜੁਲਾਹੇ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨੀਰੂ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਪਰੋਂ-ਉੱਪਰੋਂ, ਇਸਲਾਮ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ। ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਗੜ੍ਹ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਵਰਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸੱਤਾ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਭੇਤ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਗਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸਨ।
• 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ।
• ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ 17 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 227 ਪਦੇ ਅਤੇ 237 ਸਲੋਕ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਗਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਹਰ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੱਕ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨਾਂ ਅਕਸਰ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕੁਝ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਵੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ, ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਵੀ, ਸਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਰਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸੰਕੇਤ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਕੁਝ ਲਿਆ ਸੀ।