ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ
Baba Gurbaksh Singh Shaheed
ਸ਼ਹੀਦ ਜੋ ਦਸੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ; ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਦੂਜਾ ਮੁਖੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ।
ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਨਿਹੰਗ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 1764 ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1688 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੀਲ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦਸੌਂਧਾ ਅਤੇ ਮਾਈ ਲੱਛਮੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਪਰਿਵਾਰ 1693 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1699 ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਪਾਹੁਲ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ 1757 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜਥਾ, ਯਾਨੀ ਲੜਾਕੂ ਟੋਲੀ, ਬਣਾਇਆ।
ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਨਾ 1688 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, ਪਿੰਡ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖੇਮਕਰਨ ਨੇੜੇ ਲੀਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ) ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਹਿਮਤ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡ ਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਨਾ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਜਥੇਦਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਗਲਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।
1764: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਨਵੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਰਾਨੀ, ਜਿਸ ਨੇ 1762 ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1764 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 30 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਥਾ, ਜੋ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ, ਹਮਲਾਵਰ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਬੰਦੇ ਤੱਕ ਲੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਸਮਾਧ ਹੁਣ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ।
ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਪੰਨਾ ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੂੰ 1765 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਦਸਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਾ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਦੇ ਨੰਬਰ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
- 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1688: ਲੀਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ।
- 1699: ਪਾਹੁਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
- 1757: ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
- ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1764: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟਦੇ ਹਨ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਿਖੇ, ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Gurbakhsh Singh, Bhai (1688-1764) (G.S. Nayyar), The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Akal Takht, The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Baba Gurbaksh Singh Jee Shaheed, Damdami Taksal (the Taksal's own account). damdamitaksaal.org