ਤਰਨ ਤਾਰਨ

ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 2006 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ 19ਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ; ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਮੌਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ (ਕੇਵੀਕੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ)।

ਗੁਰਧਾਮ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1596 ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਸਾਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1590 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖੁਦਾਈ 19 ਅਗਸਤ 1590 ਤੋਂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ, ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਦੀ ਉਸਾਰੀ 19 ਮਾਰਚ 1596 ਤੋਂ ਹੋਈ। ਦੁੱਖ ਨਿਵਾਰਨ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਫ਼ੈਜ਼ੁਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ 1768 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1802 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਪੌੜੀਆਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 27 ਜਨਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ। 1994 ਅਤੇ 1995 ਵਿੱਚ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ, ਪੱਟੀ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਦੁਰਗਿਆਣਾ ਮੰਦਰ, ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ।

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਦੇ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਇੱਕ ਲਾਸ਼ ਲਈ ਲਗਭਗ 300 ਕਿਲੋ ਲੱਕੜ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। 16 ਜਨਵਰੀ 1995 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ 1984 ਤੋਂ 1994 ਦਰਮਿਆਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਪੰਜਾਬ ਡਿਸਅਪੀਅਰਡ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ 1984 ਤੋਂ 1995 ਦਰਮਿਆਨ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 2,097 ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਣਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ 1994 ਦਰਮਿਆਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਮਜੀਠਾ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਾਵਾਰਸ ਜਾਂ ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ: 582 ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੋਈ, 278 ਦੀ ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਪਛਾਣ ਹੋਈ ਅਤੇ 1,237 ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ ਰਹੀਆਂ (ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ ਦਾ ਜਨਤਕ ਨੋਟਿਸ, 2004)। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸੀਬੀਆਈ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ 984 ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ “ਲਾਵਾਰਸ” ਕਹਿ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਦਰਜ ਸੀ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਐੱਨਐੱਚਆਰਸੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਿਆ।
• 6 ਸਤੰਬਰ 1995: ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਬੀਰ ਪਾਰਕ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਇੱਕ ਵੈਨ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਕਤੂਬਰ 1995 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਹਰੀਕੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• ਨਵੰਬਰ 2005: ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਛੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਡੀਐੱਸਪੀ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਹੋਈ। 2007 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਧਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 2011 ਵਿੱਚ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ (ਇਨਸਾਫ਼)।

ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਜੁਰਮ, ਯਾਨੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 25,000 ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਪਤਾ ਕਰਨ, ਦੀ ਕਦੇ ਵੱਖਰੀ ਜਾਂਚ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ।