ਤਿਲਕ ਵਿਹਾਰ

ਤਿਲਕ ਵਿਹਾਰ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਰੀਸੈਟਲਮੈਂਟ ਕਲੋਨੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ “ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਲੋਨੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ 1 ਤੋਂ 3 ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਊਟਲੁੱਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹਤ ਕੈਂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਵੀਂ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫ਼ਲੈਟ ਪਰਚੀਆਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਦ ਕਵਿੰਟ ਇਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਕਲੋਨੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸ਼ਾਇਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ”।

ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2,733 ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਹੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ। ਆਊਟਲੁੱਕ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਨੇ 1,300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਅਤੇ 4,000 ਯਤੀਮ ਛੱਡੇ।

ਸਰੋਤ ਕੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ

• 2018: ਨਿਊਜ਼ਲਾਂਡਰੀ ਵਸਨੀਕ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ 948 ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਤਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ-ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੱਟ ਲਗਾਤਾਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
• 2022: ਦ ਕਵਿੰਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ 900 ਪਰਿਵਾਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ, ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ। ਇੱਥੇ ਵਸਾਈਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੇਠਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਆਮਦਨ ਬਣੀਆਂ। ਵਸਨੀਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਕੱਲੇ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ “ਭਟਕ ਗਏ”, ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ੇ ਆਏ ਅਤੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਾਣ-ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਦ ਕਵਿੰਟ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1984 ਵਿੱਚ 10 ਤੋਂ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲਗਭਗ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਮਾੜਾ ਰਿਹਾ।
• 2024: ਵਕੀਲ ਐੱਚ.ਐੱਸ. ਫੂਲਕਾ ਦ ਕਵਿੰਟ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿਲਕ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਵੀ “ਇੱਕ ਨਾਕਾਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੀ”।
• ਨਵੰਬਰ 2025: ਆਊਟਲੁੱਕ ਨੂੰ ਫ਼ਲੈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰੇੜਾਂ ਅਤੇ ਲੀਕੇਜ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਸਨੀਕ ਹਰਲੀਨ ਕੌਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ 1984 ਵਿੱਚ ਤਬਾਹ ਹੋਈ, ਦੂਜੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਅਣਪੜ੍ਹ ਰਹਿ ਗਈ। ਇੱਕ ਵਸਨੀਕ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਮਗਰੋਂ ਜੂਨ 2025 ਵਿੱਚ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲੀ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਤਿਲਕ ਵਿਹਾਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 1984 ਦੀ ਕੀਮਤ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ 2014 ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 30 ਲੋਕਾਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਛੋਟੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਹਮਾਇਤੀਆਂ, ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਨਾਕਾਮੀ ਕਿਹਾ।