ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਅਕਤੂਬਰ 1787 ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਨੇੜੇ ਸਰਾਏ ਨੂਰਦੀਨ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈ ਰਾਜਾਦੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਛੀਂਬੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗ਼ਰੀਬ ਸਨ ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਸਰਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀ ਸੰਤ ਸਿੰਘ (1768 ਤੋਂ 1832) ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
• 1813 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਹੁਣ ਦੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਬੁੜੀਆ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਵਸ ਗਏ, ਜੋ ਬੁੜੀਆ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ: ਨਾਮ ਕੋਸ਼ (1821), ਅਮਰ ਕੋਸ਼ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਕਾਵਿ-ਅਨੁਵਾਦ; ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1823), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ 9,700 ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ; ਗਰਬ ਗੰਜਨੀ ਟੀਕਾ (1829), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਜੀ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਟੀਕਾ; ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਮਾਇਣ ਦਾ ਬ੍ਰਜ ਕਾਵਿ-ਅਨੁਵਾਦ (1834); ਅਤੇ ਆਤਮ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਾਰਤਕ ਅਨੁਵਾਦ।
• 1825: ਕੈਥਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਦਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕੈਥਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• 1835 ਤੋਂ 1843: ਉਹ 51,820 ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਮਗਰੋਂ 19 ਅਕਤੂਬਰ 1843 ਨੂੰ ਕੈਥਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। 1950ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਾਏ ਨੂਰਦੀਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ।

ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼। ਸਰਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਆਏ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ। ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਰੋਤ-ਗ੍ਰੰਥ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ-ਲੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1927 ਤੋਂ 1935 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਦਾ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਾਪਿਆ।

ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਕਸ ਆਰਥਰ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ (1909) ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਵਿਰਸਾ “ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤੱਕ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗੇ ਹੋਏ” ਸਨ। ਡਬਲਯੂ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ ਲਗਭਗ 1968 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੁੱਲ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਿਆ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੌ ਸਾਖੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਐਨ ਮਰਫ਼ੀ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਘੱਟ ਹੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਕਸ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਲਈ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸਾਖੀਆਂ ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦਾ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬ੍ਰਜ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਲਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਗਿਆਨੀ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।