ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਨਗਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਜਨਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਨਾਂ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸੀ, ਜੋ ਭੱਟੀ ਗੋਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਸ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਤਲਵੰਡੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਈ 2005 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੀਟੀਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 80 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਗੁਰਧਾਮ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਕਮਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਨੇ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਨੇ, ਬਣਵਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਦਲਾਨ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਗਭਗ 20,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਲਾਈ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਪੱਟੀ ਸਾਹਿਬ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਕਿਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਲ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1510: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਰ ਤਲਵੰਡੀ ਆਏ।
• 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921: ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੌਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਗਭਗ 150 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ; ਜਥੇ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 82 ਤੋਂ 156 ਤੱਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ “150 ਤੋਂ ਵੱਧ” ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• 12 ਅਕਤੂਬਰ 1921: ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸੱਤ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 3 ਮਾਰਚ 1922 ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ 1920 ਤੋਂ 1926 ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਮੋੜ ਆਖਦਾ ਹੈ।
• 1947: ਵੰਡ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ 15 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ 5 ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅੱਜ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਜਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮੌਕੇ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2,550 ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਗਏ। ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਯੂਕੇ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ। ਪੀਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਬਾਰੇ 1974 ਦੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਵਿੱਚ ਸਾਕੇ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।