ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ

ਕੌਣ: ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਜਲੂਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਿੱਖ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੀੜ। 1955 ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਇਤਿਹਾਸ ਡਾ. ਕਾਲੀ ਚਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਲੁਧਿਆਣੇ ਦਾ ਇੱਕ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਹਮਲੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਬੰਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਗੂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਭੀਮ ਸੇਨ ਸੱਚਰ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 31 ਦਸੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਡਾ. ਕਾਲੀ ਚਰਨ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕੁਝ ਨਾਅਰੇ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਇੱਟਾਂ-ਪੱਥਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਵਾਲੇ ਜਵਾਬੀ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਗਏ। ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਸਬਰ ਨਾਲ ਸਹਿ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਗੜਬੜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਨਾਅਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਲਾਏ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ "ਧੋਤੀ ਟੋਪੀ ਜਮਨਾ ਪਾਰ" (ਧੋਤੀ ਤੇ ਟੋਪੀ ਵਾਲੇ ਜਮਨਾ ਦੇ ਪਾਰ ਚਲੇ ਜਾਣ) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਲੁੱਟਣ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ, ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ, ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਛਾਲਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ "ਧੋਤੀ, ਟੋਪੀ, ਜਮਨਾ ਪਾਰ" ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੂਬੇ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੜਤਾਲ ਨੇ ਸੱਚ ਬਾਹਰ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਿਆ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੰਗੀਨ ਵਧੀਕੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੂਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਦੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਰਚ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰੋਕਣਾ ਸੀ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਕੁਝ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦਾ, ਜੇ ਸਾਰੀ ਸੱਚਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿ ਡਾ. ਕਾਲੀ ਚਰਨ ਨੇ ਆਪ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਲਹਿਰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਇਹ ਜੋੜਦਿਆਂ ਕਿ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਗੂ ਲਾਲਾ ਭੀਮ ਸੇਨ ਸੱਚਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਸੱਚਰ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਜਾਂ ਖੰਡਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਸਹਿਮਤੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਲੀਲ ਕੱਢੀ: ਨਵੇਂ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਬਾਰੇ ਨਾਅਰਾ ਲੱਗੇਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਨਾਅਰਾ ਲੱਗੇਗਾ ਅਤੇ ਅਮਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸਾਖੀ 1955 ਤੋਂ ਕੋਈ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਅਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜਲੂਸਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਹੁਕਮ ਦੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1955 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਸਾਖੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਸ ਤੋਂ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਦਿਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ-ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਅਰੇ ਜਲਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ।