ਪੈਪਸੂ

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਪਸੂ, ਯਾਨੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਿਆਸਤੀ ਯੂਨੀਅਨ, 5 ਮਈ 1948 ਨੂੰ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅੱਠ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਰਲਾ ਕੇ ਬਣਾਈ ਗਈ: ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ, ਨਾਭਾ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਕਲਸੀਆ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਨਾਲਾਗੜ੍ਹ। ਸਰਦਾਰ ਵੱਲਭਭਾਈ ਪਟੇਲ ਨੇ 15 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ “ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਤਨ” ਕਿਹਾ। ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਉਮਰ ਭਰ ਲਈ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਣੇ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਉਪ-ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ।

ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਅੰਤਰਿਮ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸਿੱਖ ਦੇ ਹੱਥ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕੇਅਰਟੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰ ਜੈ ਲਾਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਅਤੇ ਬੀ.ਆਰ. ਪਟੇਲ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 25 ਜੁਲਾਈ 1948 ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ 1949: ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵਿਆਪਕ ਆਧਾਰ ਵਾਲੀ ਵਜ਼ਾਰਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੰਦੂ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, 13 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਬਣੀ ਅਤੇ 20 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ ਗਈ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 18 ਨਵੰਬਰ 1949 ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਿਆ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕੇਅਰਟੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੈ ਲਈ।
• 26 ਜਨਵਰੀ 1950: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ, ਬਦਲ ਕੇ ਰਾਜਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਰੋਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਮਈ 1951: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਨਲ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ।
• 1952 ਤੋਂ 1953: ਪਹਿਲੀਆਂ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾੜੇਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦਾ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਫ਼ਰੰਟ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਦਨ ਦੀਆਂ 49 ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 27 ਇਸ ਕੋਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਂਗਰਸੀ ਸਰਕਾਰ ਸੀ; ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਦੀ ਚੋਣ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਾਜ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜ਼ਾਰਤ ਮਾਰਚ 1953 ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ। ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਜਮਹੂਰੀਅਤ ਦਾ ਕਤਲ ਕਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਨ।
• 27 ਦਸੰਬਰ 1953: ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ, ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿਰੁੱਧ ਵਰਤ ਰਹੇ ਸਨ।
• 1954 ਅਤੇ 1955: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1954 ਦੀਆਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਬ੍ਰਿਸ਼ ਭਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1956: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਕੀਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ, ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਸਤਾਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸਮਝਦਿਆਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਰਲਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਪੱਕੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਲੇਵਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹੈ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ 1956 ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਪੈਪਸੂ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਪਸੂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਪੈਪਸੂ 1 ਨਵੰਬਰ 1956 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 1964 ਦਾ ਮੈਮੋਰੰਡਮ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਛਾਪਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਰਲਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ।