ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ

ਕੌਣ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਬੱਚੇ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦਾ ਭੀਖਣ ਖ਼ਾਨ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਪਾਨੀਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 1761 ਵਿੱਚ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਜੰਡਿਆਲੇ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਉਜਾੜ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰੋਂ ਤੁਰਿਆ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 48 ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 200 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਮਾਰ ਲਿਆ। 5 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਤੋਂ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਜਾ ਫੜਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਹੱਲਾ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਤੇ ਭੀਖਣ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੌਜ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਦੀ ਚਾਰ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਚੌਕੋਰ ਘੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਮਾਨ ਵਾਲੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੁਆਲੇ ਲੜਾਕਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਆਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦੇ ਹੋਏ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਘੇਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਟੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਹਰ ਵਾਰ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਢਾਬ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਲੜਾਈ ਉੱਥੇ ਰੁਕ ਗਈ, ਅਤੇ ਅਬਦਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਦੋ ਦਿਨ ਤੋਂ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅੱਧ-ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਗਭਗ 5,000 ਤੋਂ 50,000 ਤੱਕ ਹਨ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਪੰਜ ਤੋਂ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲਗਭਗ 10,000 ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 20,000 ਤੋਂ 50,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ 25,000 (ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮਿਸਕੀਨ) ਅਤੇ 30,000 (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਨੂੰ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਅੰਕੜੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਨੇੜੇ ਕੁੱਪ-ਰਹੀੜਾ, ਅਤੇ ਬਰਨਾਲੇ ਵੱਲ ਤੁਰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਲੜਾਈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਪਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ 1746 ਦੇ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1762 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਸੰਭਲ ਗਏ। ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਈ 1762 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 50,000 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ। ਸਿੱਖ ਦੀਵਾਲੀ ਮੌਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਅਬਦਾਲੀ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1762 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੜਿਆ, ਪਰ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਹ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1765 ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ।