ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
Major General Narinder Singh
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ (1919 ਤੋਂ 2005), ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਲੜੀ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ।
ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (1919 ਤੋਂ 2005) ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਫ਼ੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀ ਸਨ। ਉਹ ਭਾਈ ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ: ਕਿਸ ਬਿਧ ਰੁਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ (ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, 2007) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਰਵਰੀ 1997 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਨਲ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਸਨ (ਸਫ਼ਾ ix)। ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਰਲ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਤੇ ਸਾਧਨ ਉਹ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ (ਸਫ਼ਾ x)। ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਮਦਦ ਸਦਕਾ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਜਨਵਰੀ 2003 ਵਿੱਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਯੋਜਨਾ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ ਤਿੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਖਾੜਕੂ ਉਭਾਰ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ (ਸਫ਼ਾ xi)।
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਨਵੰਬਰ 2002 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ (ਸੇਵਾਮੁਕਤ) ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖੇ, ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕੁਝ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੱਭ ਕੇ ਦੇਣ, ਖਰੜਾ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ, ਨਾਲ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਜੋ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਲਿਖੀ, ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1919: ਜਨਮ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ 1997: ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ।
- 20 ਨਵੰਬਰ 2002: ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਲਈ ਆਪਣੇ ਆਰੰਭਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 9 ਅਕਤੂਬਰ 2005: ਚਲਾਣਾ। ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਰਾਤ ਸੌਂ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਜਾਗੇ, ਅਤੇ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਵਿਛੜਦੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਿਹਤਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ, "ਮਰਦ-ਏ-ਮੁਜਾਹਿਦ" ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ 1919 ਤੋਂ 2005 ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਹੇਠ। 1984: ਅਣਚਿਤਵਿਆ ਕਹਿਰ (2009) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਨਰਲ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਚਾਰ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ: ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਵੁੱਡਰੋਜ਼ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ, ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਿਉਂ ਵਰਤਾਇਆ, ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੁਕਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਲੜਦੇ ਤੇ ਮਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਜਿਲਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਕਾਂਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Sikh Rajniti Da Dukhant: Kis Bidh Ruli Patshahi (Ajmer Singh), dedication page and foreword (Kuchh Mudhle Shabad), pp. ix to xii, Singh Brothers, Amritsar, 2007. archive.org
- Vihveen Sadi Di Sikh Rajneeti (Ajmer Singh), opening words (Arambhak Shabad) signed by Major General (retd) Narinder Singh, 20 November 2002, Singh Brothers, Amritsar. archive.org
- 1984: Unchitviya Kehar (Ajmer Singh), foreword (Kuchh Mudhle Shabad), p. xi, Singh Brothers, Amritsar, 2009. archive.org