ਛੱਤੀਸਿੰਘਪੁਰਾ ਕਤਲੇਆਮ

ਕੌਣ: ਛੱਤੀਸਿੰਘਪੁਰਾ (ਚਿੱਟੀਸਿੰਘਪੁਰਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਦੇ 35 ਸਿੱਖ ਮਰਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਬੰਦੂਕਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਮਨੈਸਟੀ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਨੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਕਿਹਾ। 2010 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਹੈਡਲੀ ਬਾਰੇ ਰਿਪੋਰਟ ਆਈ ਕਿ ਉਸਨੇ ਲਸ਼ਕਰ-ਏ-ਤੋਇਬਾ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ। ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰਾਤ ਦਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 20 ਮਾਰਚ 2000 ਨੂੰ, ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਬਿਲ ਕਲਿੰਟਨ ਦੇ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਮੂੰਹ ਢਕੇ ਹੋਏ ਵਰਦੀਧਾਰੀ ਬੰਦੇ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਫਿਰੇ ਕਿ ਉਹ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਗਏ ਅਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲਿਆਏ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 19 ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਕੰਧ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਹੋਲੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ ਡਰਿੰਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ; ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਅਤੇ "ਜੈ ਹਿੰਦ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਬਚ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਭਰਾ, ਚਾਰ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਾਚਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ। ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਨਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਐਮਨੈਸਟੀ ਵਿੱਚ 35 ਹੈ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ 36।

ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 25 ਮਾਰਚ ਨੂੰ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਥਰੀਬਲ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜ "ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਿਲੀਟੈਂਟ" ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਐਮਨੈਸਟੀ ਦੀ 2000 ਦੀ ਰਿਲੀਜ਼ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਪੰਚਲਥਾਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜੇ ਆਮ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਸਨ ਜੋ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਾਪਤਾ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। 3 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਕਪੋਰਾ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਲੋਕ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਮੰਗ ਰਹੇ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾਕਾਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ, ਜਿਸਨੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 2003 ਵਿੱਚ ਪੱਥਰੀਬਲ ਦਾ ਕੇਸ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲਿਆ, ਮਾਰਚ 2006 ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ (ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ), ਅਤੇ ਡੀਐੱਨਏ ਇੰਡੀਆ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਅਜੇ ਸਕਸੈਨਾ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਬ੍ਰਜੇਂਦਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਮੇਜਰ ਸੌਰਭ ਸ਼ਰਮਾ, ਮੇਜਰ ਅਮਿਤ ਸਕਸੈਨਾ ਅਤੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਇਦਰੀਸ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਨੇ 24 ਜਨਵਰੀ 2014 ਨੂੰ ਕੇਸ "ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ" ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ); 2017 ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਨੋਟਿਸ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ (ਦ ਵਾਇਰ)।

ਕਿੱਥੇ: ਛੱਤੀਸਿੰਘਪੁਰਾ, ਅਨੰਤਨਾਗ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਦੱਖਣੀ ਕਸ਼ਮੀਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 2010 ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਡ ਹੈਡਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੌਮੀ ਜਾਂਚ ਏਜੰਸੀ (ਐੱਨਆਈਏ) ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇ ਕਲਿੰਟਨ ਦੀ ਫੇਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਿਰਕੂ ਤਣਾਅ ਭੜਕਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ; ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਜਿਹੀ ਚਾਲ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਜਾਂਚ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਈ 2015 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਦੇ ਮੰਗ-ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਪਾਸ ਕਰੇ। ਪਟੀਸ਼ਨਰ ਦੇ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸਨੇ ਮਾਰਿਆ।

6 ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੂੰ 35 ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘ ਵੈੱਲਫ਼ੇਅਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਨੇ, ਜਿਸਦੀ ਅਗਵਾਈ ਇਸਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਰਾਜ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਉਪ ਰਾਜਪਾਲ ਮਨੋਜ ਸਿਨਹਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਜਾਂਚ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਦਮ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਪ ਰਾਜਪਾਲ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ "ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ"; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਭਰੋਸਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ।