ਤਰਾਈ
Terai
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੀ ਤਰਾਈ, ਜੋ ਹੁਣ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ 1960, 1965 ਅਤੇ 1981 ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਦੇ ਡਰ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ।
ਤਰਾਈ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Terai ਜਾਂ Tarai) ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਤਲਹਟੀ ਵਿੱਚ ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਪੱਟੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਾਂ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰਾਈ ਲਈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਸੇਬਾ ਕੀਤਾ। ਨੈਨੀਤਾਲ ਨੇੜੇ ਰੁਦਰਪੁਰ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਜੋ 1995 ਵਿੱਚ ਨੈਨੀਤਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਰੁਦਰਪੁਰ ਹੈ, ਤਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; 2000 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਰੁਦਰਪੁਰ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 5 ਜੁਲਾਈ 1960: ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹਾਲੀਆ ਨੀਤੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਆਦਤਨ ਮੁਜਰਮ ਕਰਾਰ ਦੇ ਕੇ ਤਰਾਈ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, 1947 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੇ ਗੁਪਤ ਹੁਕਮ ਦਾ ਹੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਫ਼ਾ 356)।
- 17 ਨਵੰਬਰ 1960: ਰੁਦਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਮੌਕੇ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਏ ਤਾਂ ਨਹਿਰੂ ਭੜਕ ਪਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਓ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਫ਼ਾ 133)।
- 1961 ਤੋਂ 1962: ਨੈਸ਼ਨਲਿਸਟ ਸਿੱਖ ਦੇ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ, ਜੋ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਦਾਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸੀ, ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੈਮੋਰੈਂਡਮ ਵਿੱਚ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਅੱਠ ਮਾਮਲੇ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਾਈ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸਲੂਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ (ਸਫ਼ਾ 148)।
- 1 ਅਗਸਤ 1965: ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਮੋਢੀਆਂ ਨੇ ਤਰਾਈ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗੀਆਂ (ਸਫ਼ਾ 425)।
- 7 ਅਗਸਤ 1965: ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਤਰਾਈ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹਾਲੇ ਵੀ ਲਟਕ ਕਿਉਂ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਬਣਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਹਨ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਨੰਦਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤਰਾਈ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ (ਸਫ਼ਾ 406)।
- 1981: ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ 27 ਜੁਲਾਈ 1981 ਦੇ ਦ ਸਪੋਕਸਮੈਨ ਵੀਕਲੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਉਸ ਰਿਪੋਰਟ ਦਾ ਨੋਟਿਸ ਲਿਆ ਕਿ ਤਰਾਈ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲੀ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਤਰਾਈ ਵਿੱਚ 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2.28 ਲੱਖ ਏਕੜ ਸੀ ਅਤੇ 1969 ਤੱਕ 80,000 ਏਕੜ; ਕਿ ਜੂਨ 1969 ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨੀ ਸੁਧਾਰ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ 157-ਏ ਜੋੜੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜੂਨ 1981 ਵਿੱਚ ਆਰਡੀਨੈਂਸ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਕਿ 1969 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਨਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਲਈ ਗਈ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 16,000 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਥਿਆਰ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੂੰ, ਭਾਵੇਂ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇਗਾ (ਅੰਤਿਕਾ 51, ਸਫ਼ੇ 482 ਤੋਂ 484)।
ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤਰਾਈ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ 9.87 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਉੱਪਰ ਦਿੱਤਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਪੱਖ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 1981 ਦਾ ਜਵਾਬ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- History of Sikh Struggles, vol. I (Gurmit Singh), pp. 133, 148, 356, 406, 425, 482-484, Atlantic Publishers & Distributors, New Delhi, 1989. archive.org
- Udham Singh Nagar district (used for the district's creation in 1995 and its 2011 religion table, because nothing better loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Rudrapur, Uttarakhand (used for Rudrapur's place in Uttarakhand, created in 2000, because nothing better loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org