ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ

ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸੰਤ ਸਨ ਜੋ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਰੂ ਆਗੂ ਬਣੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸਤਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰੂ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਅਕਤੂਬਰ 1911 ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਦਿਆਲਾ ਦੇ ਭਾਈ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਰਨਾਲੇ ਨੇੜੇ ਸੇਖਾ ਦੇ ਸੰਤ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਗੰਗਾਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਸਨ। ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਤੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਂਦੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯਤੀਮਖ਼ਾਨਾ ਬਣਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਇਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1955 ਤੋਂ 1956: ਉਹ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਅਕਤੂਬਰ 1958 ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣ ਗਏ। 15 ਮਾਰਚ 1959 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਚ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
• ਮਈ 1960: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲੇ ਉਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਭਰੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ, 57,129 ਅਕਾਲੀ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ।
• 18 ਦਸੰਬਰ 1960: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਰਨ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 9 ਜਨਵਰੀ 1961 ਨੂੰ, 22 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਮੰਨਿਆ।
• ਜੁਲਾਈ 1962: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਣਾਇਆ। 2 ਅਕਤੂਬਰ 1962 ਨੂੰ ਇਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ, ਅਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ 1965 ਦੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁਣੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 90 ਜਿੱਤੀਆਂ, ਜਦਕਿ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧੜੇ ਨੂੰ 45 ਮਿਲੀਆਂ।
• 16 ਅਗਸਤ 1965: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ 10 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ, ਜੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਮੰਨੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਅੱਗ ਲਾ ਲੈਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਛਿੜ ਗਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤ ਅੱਗੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
• 1966: ਸਪੀਕਰ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇੱਕ ਪਾਰਲੀਮਾਨੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ (18 ਜਨਵਰੀ), ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਮੰਗ ਮੰਨ ਲਈ, ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਬਿੱਲ 3 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ।
• 17 ਤੋਂ 27 ਦਸੰਬਰ 1966: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਫਿਰ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ 27 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਆਤਮਦਾਹ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਭਰੋਸੇ ਲੈ ਕੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 27 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• 26 ਤੋਂ 30 ਜਨਵਰੀ 1970: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਰਤ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ, ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।
• 25 ਮਾਰਚ 1972: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। 30 ਅਕਤੂਬਰ 1972 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਨਵਾਂ ਸੂਬਾ ਬਣਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, “ਮੇਰੇ ਘਰ ਇੱਕ ਸੋਹਣਾ ਬੱਚਾ ਜੰਮਿਆ ਹੈ।” ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਸ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਜੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਸਨ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਸਬੰਧ, ਜਿਵੇਂ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ, ਤੋੜਨਾ, ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੋੜਨਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 1966 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵਿਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੇ ਆਗੂ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਘਟਣ ਲੱਗਾ।