ਸਰਹਿੰਦ

ਸਰਹਿੰਦ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਸਬਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦ ਕਸਬਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਰ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਦਸੰਬਰ 1705: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਰਸੋਈਏ ਗੰਗੂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਮੁਤਾਬਕ, ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ; ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਨੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਣਵਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਕੰਧ ਢਹਿ ਪਈ, ਅਤੇ 12 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ, 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 1699, ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਛੇ ਸਾਲ ਦੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਸੱਤ ਸਾਲ ਵੀ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• 12 ਅਤੇ 14 ਮਈ 1710: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਸਮੇਤ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ।
• 14 ਜਨਵਰੀ 1764: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਦਾ ਮਾਲ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹੇ ਗਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ਇਹ ਕਸਬਾ ਨਾ ਚਾਹਿਆ; ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ।
• 1813 ਤੋਂ 1845: ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ। ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਗੁਰਧਾਮ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ।
• ਹਰ ਸਾਲ 25 ਤੋਂ 27 ਦਸੰਬਰ: ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 27 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 26 ਦਸੰਬਰ 2022: ਪਹਿਲਾ ਸਰਕਾਰੀ ਵੀਰ ਬਾਲ ਦਿਵਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਉਣ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਦਿਨ ਉਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਯੋਧਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦੀ ਹੈ (ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ)।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਥ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੀਰ ਬਾਲ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਨੇੜਿਓਂ ਰਾਖੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।