ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ

ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦੇ ਉਸ ਸੇਵਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1704 ਵਿੱਚ (ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਾਲ 1705 ਦੱਸਦੇ ਹਨ) ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਲਈ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਦੁੱਧ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੇਵਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰਿਆਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਦੀ ਰਸੋਈ ਦਾ ਖਾਣਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਕੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੁਰਜ ਦੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ, ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਚਲੇ ਗਏ।

ਸਜ਼ਾ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ; ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ 27 ਦਸੰਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਵਾਲੇ ਕੋਹਲੂ ਵਿੱਚ ਪੀੜੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੋਹਲੂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀ।

ਸਰੋਤ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰੋਤ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦਾ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦਨਾਮਾ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਥਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਰਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਦਸੰਬਰ 1704: ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ: ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
• ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੇਵਾ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਆਲ ਅਬਾਊਟ ਸਿੱਖਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਸਕਾਰ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਭਰੀ ਇੱਕ ਗੱਡੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।
• ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।

ਯਾਦਗਾਰ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਗੇਟ ਬਣਵਾਇਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਿਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਰਾਮ ਮਹਿਰਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।