ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ

ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ, ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ (ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ), ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੱਟਦਿਆਂ 20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ 80 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ। 23 ਸਤੰਬਰ 1945 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾਉਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬੇਕਰੀ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੀ ਚੋਣ ਰਾਹੀਂ ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ 1980 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੀਟ ਜਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1991 ਵਿੱਚ ਵੀ। 2018 ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

1984। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਬਾਡੀਗਾਰਡਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ: ਸਕਰੋਲ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ 2,433 ਦੱਸੀ, ਅਤੇ ਪੀਟੀਆਈ ਨੇ 2026 ਵਿੱਚ 2,700 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀ। ਕੁਮਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ 1990 ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਭੜਕਾਇਆ ਸੀ।

ਕੇਸ

• 17 ਦਸੰਬਰ 2018, ਰਾਜ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਾਲਮ ਕਲੋਨੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ 2013 ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਬਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ। 203 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਤਿੰਨ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਨੂੰ “ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ” ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 2018 ਵਿੱਚ ਸਰੰਡਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਸਤੰਬਰ 2023, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ। ਰਾਊਜ਼ ਐਵਨਿਊ ਕੋਰਟ ਨੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ “ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਲਾਭ” ਦੇ ਕੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਇਸ ਬਰੀ ਹੋਣ ਨੂੰ “ਬੇਹੱਦ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ” ਕਿਹਾ।
• 12 ਅਤੇ 25 ਫ਼ਰਵਰੀ 2025, ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਹਾਰ। ਸਪੈਸ਼ਲ ਜੱਜ ਕਾਵੇਰੀ ਬਵੇਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਲ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਰੁਣਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਉਮਰ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ। ਕੋਰਟ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਭੀੜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਨਰਮੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਗਿਣਾਉਂਦਿਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਤਸੱਲੀਬਖ਼ਸ਼ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
• 22 ਜਨਵਰੀ 2026, ਜਨਕਪੁਰੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸਪੁਰੀ। ਇੱਕ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਭੀੜ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੱਜ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪ੍ਰੌਸੀਕਿਊਸ਼ਨ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ-ਸੁਣਾਈ ਗੱਲ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ 30 ਸਾਲ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ।

2018 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਟਾਈਟਲਰ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਥ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸੁਨੀਲ ਜਾਖੜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਲ ਨਾਥ ਦਾ ਨਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦੋ ਉਮਰ ਕੈਦਾਂ ਕੱਟਦਿਆਂ ਹੋਈ; ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਐੱਮ. ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਸਟਿਸ ਵਿਕਾਸ ਮਹਾਜਨ ਦੇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੀ ਅਪੀਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2018 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਣਾ ਕਤਲਾਂ ਤੋਂ 34 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਆਇਆ। 1984 ਦੇ ਕਤਲ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਵਾਲਾ ਸਵਾਲ ਹੈ; ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ “ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਜੁਰਮ” ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ।