ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ

ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ ਕਲੋਨੀ ਹੈ। ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ, ਤੀਜੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੌਰਾਨ, ਇਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕਪੁਰੀ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੀਪਲਜ਼ ਯੂਨੀਅਨ ਫ਼ਾਰ ਡੈਮੋਕਰੈਟਿਕ ਰਾਈਟਸ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੇ ਝੱਲੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਬਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿਕਲੀਗਰ ਸਿੱਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਰਾਤ ਲਗਭਗ 11 ਵਜੇ: ਮਿਸ਼ਰਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਦਿੱਤੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਭੀੜ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਾਂਗਰਸੀ ਵਰਕਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੇੜਲੇ ਬਲਾਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਵਸਨੀਕ ਵੀ ਸਨ, ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰਾਂ ਸਨ। ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਰੇਹੜੀ ਉੱਤੇ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਨੇ ਰੇਹੜੀ ਧੱਕਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਲਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਘਸੀਟ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਬਲਦੀਆਂ ਸੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸੜਨ ਮਗਰੋਂ ਬਚ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਦਰ-ਇਨ-ਲਾਅ ਹਕਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਇਹ ਹਲਫ਼ਨਾਮੇ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਆਗਿਆ ਕੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌਰ, ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ, ਮੋਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਨ। ਆਰਕਾਈਵ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਰਜਨੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ 400 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪੂਰੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਹੂਜਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 2,733 ਮੌਤਾਂ ਗਿਣੀਆਂ।
• 2005: ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ “ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ” ਮਿਲੀ ਕਿ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। 1984 ਸਿੱਖ ਆਰਕਾਈਵ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਕਥਿਤ ਹਿੱਸਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਹਿਮ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੰਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ।

ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ: ਉਹ 1980 ਤੋਂ 1984 ਤੱਕ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਐੱਮਪੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਏ.ਆਰ. ਦੇਸਾਈ ਦੀ 1991 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਕਾਰ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਹਰ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ 100 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਬੋਤਲ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਅਸੀਂ ਖੋਲ੍ਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ, ਦਸੰਬਰ 2018 ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ 2025 ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ 20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਤਿਹਾੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ: ਮੰਗੋਲਪੁਰੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਹਲਫ਼ਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੰਮੇ ਪਾੜੇ ਦੀ ਵੀ।