ਘਟਨਾ
ਦਿੱਲੀ ਛਾਉਣੀ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ: ਰਾਜ ਨਗਰ ਅਤੇ ਪਾਲਮ ਕਲੋਨੀ
ਲਗਭਗ 2,000 ਦੀ ਭੀੜ ਨੇ ਰਾਜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ; ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਲਈ 2018 ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ।
ਕੌਣ: ਪੀੜਤ: ਇੱਕੋ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਜੀਅ, ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ, ਰਘੂਵੇਂਦਰ ਸਿੰਘ, ਨਰੇਂਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ। ਹਮਲਾਵਰ: ਇੱਕ ਭੀੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਲਗਭਗ 2,000 ਦੀ ਦੱਸਿਆ। ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਤਲਾਂ ਲਈ ਪੰਜ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਾਬਕਾ ਕੌਂਸਲਰ ਬਲਵਾਨ ਖੋਖਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਨੇਵੀ ਅਫ਼ਸਰ ਕੈਪਟਨ ਭਾਗਮਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਐੱਮਪੀ ਸੀ, ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਕਤਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਉਹ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 1989 ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਸੀਬੀਆਈ ਮੁਤਾਬਕ 1 ਨਵੰਬਰ 1984 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 7 ਵਜੇ ਪਾਲਮ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨਸੂਬਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਲੁੱਟਣਾ ਤੇ ਸਾੜਨਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਨਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। 1 ਅਤੇ 2 ਨਵੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਐੱਫਆਈਆਰ (416/1984) ਦਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਭੀੜ ਨੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਤੀ, 18 ਸਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਗੁਆਏ, ਨੇ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਲਗਭਗ 10 ਵਜੇ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਜਿਊਂਦਾ ਨਹੀਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਿਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਕੋਰਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖਿਆ।
ਕਿੱਥੇ: ਰਾਜ ਨਗਰ ਪਾਰਟ 1 ਅਤੇ ਪਾਰਟ 2, ਪਾਲਮ ਕਲੋਨੀ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਦਿੱਲੀ ਛਾਉਣੀ ਥਾਣੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ। ਦਿੱਲੀ ਛਾਉਣੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 21 ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਦ ਵਾਇਰ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਥੇ 341 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਹ ਉਹ ਕੇਸ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਐੱਮਪੀ ਸੱਜਣ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਆਖ਼ਰਕਾਰ 34 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰਚ 1985 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਚਾਰਜਸ਼ੀਟਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਜਾਂਚ ਲਗਭਗ 21 ਸਾਲ ਠੱਪ ਰਹੀ। ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਤਾਂ ਕੁਮਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਤੱਕ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਸੀਬੀਆਈ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਕੇਸ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲਿਆ। 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 2013 ਨੂੰ ਟ੍ਰਾਇਲ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਪਰ ਸ਼ੱਕ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਦੇ ਕੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਬੀਆਈ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।
17 ਦਸੰਬਰ 2018 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਹਾਈ ਕੋਰਟ (ਜਸਟਿਸ ਐੱਸ. ਮੁਰਲੀਧਰ ਅਤੇ ਵਿਨੋਦ ਗੋਇਲ) ਨੇ ਬਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਪਲਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਕਤਲ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਬਚੀ ਕੁਦਰਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ। ਕੋਰਟ ਨੇ "ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਘੋਰ ਨਾਕਾਮੀ" ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹਾਸਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 22 ਦਸੰਬਰ 2018 ਤੱਕ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਪੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 20 ਅਗਸਤ 2026 ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Thirty-Four Years On, Long Arm of the Law Finally Catches up With Sajjan Kumar, The Wire. thewire.in
- The Wire report on the December 2018 Delhi High Court verdict against Sajjan Kumar, The Wire. m.thewire.in
- 1984 anti-Sikh riots case: Court sends Sajjan Kumar to jail for life, Gulf News. gulfnews.com
- Delhi HC convicts Congress leader Sajjan Kumar in anti-Sikh riots case (Dec 17, 2018), The Week. theweek.in
- 1984 anti-Sikh riots case: Sajjan Kumar moves SC against conviction (Dec 22, 2018), The Week. theweek.in
- Sajjan Kumar, ex-Congress MP and anti-Sikh riots convict, dies (Aug 20, 2026), The Week. theweek.in
- Sajjan Kumar, 1984 anti-Sikh riots convict and ex-Congress MP, dies at 80, ThePrint. theprint.in
- Sajjan Kumar Dies Serving Life Sentence: A Timeline Of His 1984 Anti-Sikh Riots Cases, Outlook India. outlookindia.com