ਬੁੱਢਾ ਦਲ

ਬੁੱਢਾ ਦਲ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ Buddha Dal ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੀਨੀਅਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਬੁੱਢਾ ਦਲ (ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ) ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ (ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ), ਜੋ ਨਾਂ ਹੁਣ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂ ਸਨ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ: 1733 ਵਿੱਚ ਮੁਗ਼ਲ ਗਵਰਨਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਥਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। 1734 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਸਨ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਖਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਡੇਰਾ ਤਰੁਣਾ ਦਲ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸੀ। 1748 ਵਿੱਚ 65 ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਛੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਧੀਨ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਅਧੀਨ। 1749 ਅਤੇ 1750 ਵਿੱਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਕੋਲ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਅੱਜ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ: ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ 1849 ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਂਦੀ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਫ਼ਰਵਰੀ 1978: ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕੈਥਲ ਨੇੜੇ ਪੁੰਡਰੀ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੁਡੀਸ਼ੀਅਲ ਜਾਂਚ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਡਰੀ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ; 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਏ ਸਮਝੌਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)।
• ਜੁਲਾਈ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਹ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ 17 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਸੇਵਾ, ਯਾਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਕਿਹਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
• ਮਾਰਚ 2001: ਲਗਭਗ 17 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ; ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 8 ਮਈ 2008: ਬਾਬਾ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਗੱਦੀ ਦਾ ਝਗੜਾ: ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ 13ਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 14ਵੇਂ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਬਾਬਾ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 2005 ਵਿੱਚ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਸੀ। 21 ਸਤੰਬਰ 2007 ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਚਾਰ ਮੈਂਬਰ ਮਾਰੇ ਗਏ; ਜੁਲਾਈ 2016 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੋਰਟ ਨੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਅੱਠ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਸੁਣਾਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।

ਹੁਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ (15 ਅਗਸਤ 2026) ਮੁਤਾਬਕ 2008 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ ਕੰਟਰੋਲ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।