ਘਟਨਾ
ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ
ਅਗਸਤ 1922 ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ ਚੁੱਕੇ ਬਿਨਾਂ ਡਾਂਗਾਂ ਖਾਧੀਆਂ; 5,605 ਸਿੱਖ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ, ਫਿਰ ਨਵੰਬਰ 1922 ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ ਪੱਟੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਵਿੱਚ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ।
ਕੌਣ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੱਦੇ 'ਤੇ ਨਿਕਲੇ ਅਕਾਲੀ ਵਲੰਟੀਅਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ 5,605 ਸਿੱਖ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਰੈਵਰੈਂਡ ਸੀ. ਐੱਫ਼. ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਐਡਵਰਡ ਮੈਕਲੈਗਨ ਦੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਜਨਾਲਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਬਾਗ਼ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਨੇ 31 ਜਨਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਸਾਈਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ। 9 ਅਗਸਤ 1922 ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਕੱਟੀ ਬਾਲਣ ਦੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਕਮੇਟੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਬਾਲਣ ਕੱਟਣ ਭੇਜਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ 22 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਪੂਰੇ-ਪੂਰੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਚੋਰੀ, ਫ਼ਸਾਦ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਲਈ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅੱਠ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਬਾਗ਼ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਟਮਾਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਐਂਡਰਿਊਜ਼ ਨੇ 12 ਸਤੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਸੈਂਕੜੇ ਮਸੀਹਾਂ ਨੂੰ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ" ਦਾ ਹਾਲ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵਲੰਟੀਅਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। 13 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮੈਕਲੈਗਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਕੁੱਟਮਾਰ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ, ਜੁਰਮਾਨੇ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼, ਅਜਨਾਲਾ ਨੇੜੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਡਾਂਗਾਂ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਅਹਿੰਸਾ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ ਮਸਲਾ ਨਿੱਬੜ ਗਿਆ। 17 ਨਵੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ ਦੇ 524 ਕਨਾਲ 12 ਮਰਲੇ ਪੱਟੇ 'ਤੇ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਮੋਰਚਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਹ ਮੋਰਚਾ 1921 ਦੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 1923 ਤੋਂ 1924 ਦੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ 1925 ਦੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Guru ka Bagh Morcha (entry by Rajinder Singh), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Akali Movement (entry by Sardar Singh Bhatia), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Guru Ka Bagh Morcha: The Indomitable Spirit of the Akali Sikhs (Surender Pal Singh), Sikh Research Institute. sikhri.org