ਘਟਨਾ
ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ
ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਸ਼ਹੀਦ, ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕਿਤੇ ਵੱਧ
ਕੌਣ: ਤਕਰੀਬਨ 500 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਜਥਾ, ਜੋ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀਆਂ ਫ਼ੋਰਸਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਸਨ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਤਕਰੀਬਨ 18 ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ (ਅਗਸਤ 1923 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1925) ਕਈ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਕੇ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਜਥੇ ਇਸ ਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲੇ ਸਨ। 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ 29 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀ 21 ਸ਼ਹੀਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਨ।
ਕਿੱਥੇ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਜੈਤੋ, ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ (ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, ਪੰਜਾਬ)।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੋਕ-ਲਾਮਬੰਦੀ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ (1921) ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ (1922) ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੈਤੋ ਨੇ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਬਣਿਆ। ਜੈਤੋ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿਵਲ ਵਿਰੋਧ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਕਾਰੀ ਜਬਰ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣ ਗਈ।
ਸੰਸਥਾਗਤ ਨਤੀਜਾ: ਮੋਰਚਾ ਗੱਦੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ (ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ) ਬਹਾਲ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਸ ਅਮਲ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਬਣਿਆ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Jaito Morcha (entry by Mohinder Singh), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Jaito (place entry by Major Gurmukh Singh), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org