ਸੰਤ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ

ਸੰਤ ਗਿਆਨੀ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਪਿਆ। ਖ਼ਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 18 ਅਗਸਤ 1883 ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਜ਼ੀਰਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਭਿੰਡਰਾਂ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਦੋ ਉਦਾਸੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਿੱਖੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੇ ਕਿਸੇ ਉਸਤਾਦ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਸਤਾਦ ਮੁਰਾਲੇ ਦੇ ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ; ਮੁਰਾਲੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 13 ਮਾਘ 1962 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹੀ। ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੰਤ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਮੁਰਾਲੇਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਗਿਆਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਸਾਰਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਰਾਲੇ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 8 ਮਾਰਚ 1906: ਉਹ ਮੁਰਾਲੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ 28 ਜਨਵਰੀ 1908 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।
• 1908 ਤੋਂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੋਠੋਹਾਰ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੀ ਚਨਾਬ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ (ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ) ਵਿੱਚ ਦੌਰੇ ਕੀਤੇ, ਕਥਾ ਕੀਤੀ, ਯਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਤੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਠ ਕੀਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜਗਿਆਸੂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਜਦੇ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਅਜਿਹੇ 19 ਕੋਰਸ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਦੋ ਕੋਰਸ ਹੋਏ। ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ 21 ਵਾਰ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤੀ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਭਿੰਡਰਾਂ ਕਲਾਂ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬੋਪਾਰਾਏ ਅਤੇ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਤਖ਼ਤੂਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੋਗੇ ਨੇੜੇ ਰੋਡੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
• ਟਕਸਾਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ, ਯਾਨੀ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਹਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 1,300 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ।
• 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਹੇਹਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਨੂੰ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ 1922 ਦੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ 1923 ਤੋਂ 1925 ਦੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।
• 15 ਫ਼ਰਵਰੀ 1930: ਬੋਪਾਰਾਏ ਵਿਖੇ ਜਲੋਧਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਹੋਇਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਉਸਤਾਦ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਸੰਤ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵਿੱਦਿਆ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਲਈ।