ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪੱਛਮ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਤੋਂ ਮੁੜਦਿਆਂ ਇੱਥੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿਸ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਮੁਤਾਬਕ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚਸ਼ਮਾ ਵਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਵਲੀ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੱਟਾਨ ਰੋੜ੍ਹੀ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਥ ਦਾ ਉਹ ਛਾਪਾ (ਪੰਜਾ) ਰਹਿ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂ ਪਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ: ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਆਏ।
• 17 ਅਤੇ 18 ਨਵੰਬਰ 1920: ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਅਤੇ 25 ਅਕਾਲੀ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲਿਆ।
• 30 ਅਕਤੂਬਰ 1922: ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਸਵਾਰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ ਗਏ। ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਪਟੜੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਗੱਡੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰੇਕ ਲਾਈ ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘ ਗਈ; ਦੋਵੇਂ ਆਗੂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ 1947 ਤੱਕ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਾ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਰਿਹਾ।
• 14 ਅਕਤੂਬਰ 1932: ਨਵੇਂ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੇਂ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ।
• 1947: ਵੰਡ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਰਧਾਮ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 2025 ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 2026: ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੂ ਅੱਜ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ 1974 ਦੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਹੇਠ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। 2025 ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ 6,751 ਵੀਜ਼ੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 3,000 ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ (ਬਿਜ਼ਨਸ ਸਟੈਂਡਰਡ, ਪੀਟੀਆਈ), ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਅਰਬ ਨਿਊਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 5,800 ਯਾਤਰੂ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਿਸਾਖੀ 2026 ਲਈ 2,800 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੀਜ਼ੇ ਜਾਰੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਣਾ ਤੈਅ ਸੀ (ਇੰਡੀਆ ਟੀਵੀ, ਪੀਟੀਆਈ)।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਥ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਯਾਤਰੂ ਅਜੇ ਵੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਾਖੀ ਦੀਆਂ ਫੇਰੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਈਵੈਕੂਈ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਬੋਰਡ ਕਰਦਾ ਹੈ।