ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ

ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ 1980 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 20 ਅਗਸਤ 1985 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਤਲ ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਧਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਸੰਜਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਾਲੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਜਨਵਰੀ 1932 ਨੂੰ ਗਿੱਦੜਿਆਣੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਪਿਤਾ ਮੰਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਕਰਮ ਕੌਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਮੌਜੋ ਦੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਦਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਵਾਇਆ। ਉਹ 1962 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1975 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ ਅਤੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁੜ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।

ਮੁੱਖ ਪੜਾਅ

• 19 ਜੁਲਾਈ 1982: ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 4 ਅਗਸਤ 1982: ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਆਪਣਾ ਮੋਰਚਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਤੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਆਗੂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ “ਡਿਕਟੇਟਰ ਸਾਹਿਬ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਆਗੂ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 15 ਦਸੰਬਰ 1983: ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ, ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵੱਲੋਂ ਉਕਸਾਏ ਬੱਬਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚਲਾ ਆਪਣਾ ਕਮਰਾ ਛੱਡ ਦੇਣ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਇੱਕ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦਾ ਹਲਫ਼ਨਾਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ “ਸਰੰਡਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ” ਸਨ।
• 24 ਜੁਲਾਈ 1985: ਉਹ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਰਾਜੀਵ-ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੌਂਪਣ, ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਗਏ ਸਿੱਖ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਵਜ਼ੇ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਬਹੁਤੇ ਵਾਅਦੇ ਕਦੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਹੋਰ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਹੋਏ।
• 20 ਅਗਸਤ 1985: 53 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜਿਓਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੋ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਹਲਵਾਰਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲੀਲ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇੱਕ ਅਣਪਛਾਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ “ਦੋਹਰੀ ਖੇਡ” ਖੇਡਣ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ, ਕਿ ਉਹ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਵਰਗੇ ਨਰਮ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਅਮਨ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਝਟਕਾ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ ਅਤੇ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।