ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ

ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ (1882 ਤੋਂ 1926) ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ। ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਰਿਹਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਮਗਰੋਂ 17 ਜੁਲਾਈ 1926 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਦੌਰਾਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1882 ਨੂੰ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਰਾਇ ਕਾ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਮਗਰੋਂ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨਾਂ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੁਕ ਗਈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। 22ਵੀਂ ਕੈਵਲਰੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦਫ਼ੇਦਾਰ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮੁੜ ਆਏ, ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਰਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1913: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਕੰਧ ਢਾਹੁਣ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 100 ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਧ ਮੁੜ ਬਣਵਾਉਣ ਲਈ ਜਾਨ ਵਾਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
• ਸਿੱਖ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਕਾਲੀ ਦੇ ਸਹਿ-ਬਾਨੀ; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੋਢੀ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ; ਪੰਜਾਬ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਵੀ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 1921 ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਨਵੰਬਰ 1921 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 1922: ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਇਹ ਮੋਰਚਾ 7 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ਾਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ 19 ਜਨਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਾਬੀਆਂ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੁੱਖ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚਾਬੀਆਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮੋੜੀਆਂ ਜਦੋਂ ਫੜੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਕਿਹਾ।
• 13 ਅਕਤੂਬਰ 1923: ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ। ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ 25 ਅਗਸਤ 1923 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ, 6 ਅਗਸਤ 1925 ਨੂੰ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੇ ਭੋਗ ਤੱਕ। ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਜੁਲਾਈ 1925 ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੱਕ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ 500-500 ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਇੱਕ ਮਗਰੋਂ ਇੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ, 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ (ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ 29 ਜ਼ਖ਼ਮੀ), ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਠ ਮੈਂਬਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ।
• 1925 ਤੋਂ 1926: ਐਕਟ ਬਣਨ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਐਕਟ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰ ਕੇ ਰਿਹਾਈ ਖ਼ਰੀਦਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ 17 ਜੁਲਾਈ 1926 ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮੁੱਢਲੀ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ, ਜਥੇਬੰਦੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ।