ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਗੁਰਧਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਕਸਬਾ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਖਵਾਇਆ।

ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲਾ ਕਮਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਲਖਮੀ ਦਾਸ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ (1523 ਤੋਂ 1618) ਨੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਲੂ ਕਾ ਕੋਠਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕਾਇਣ ਅਖਵਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲ, ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਬਣਵਾਈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਥੜ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਗੁੰਬਦਦਾਰ ਚੌਰਸ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਮੰਡਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲਗਭਗ 20,000 ਏਕੜ ਜਗੀਰ ਲਾਈ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1921 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈਣ ਤੱਕ ਉਦਾਸੀ ਪੁਜਾਰੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1469: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ।
• 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1921: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ 150 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰਧਾਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਦਾਸੀ ਮਹੰਤ ਨਰਾਇਣ ਦਾਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 82 ਤੋਂ 156 ਤੱਕ ਹਨ; ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਅਕਤੂਬਰ 1921 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮਾਰਚ 1922 ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 1921: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮ ਸੱਤ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਟਾਰੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਸਨ।
• 1947: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ 15 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ 1968 ਵਿੱਚ ਘਟਾ ਕੇ ਪੰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੰਧੀ ਸਿੱਖ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
• ਨਵੰਬਰ 2024: 555ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਲਈ ਲਗਭਗ 2,550 ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੀ ਅਟਾਰੀ-ਵਾਹਗਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ 750 ਮੈਂਬਰੀ ਜਥਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ 2,244 ਵੀਜ਼ਾ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 1,481 ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।
• 5 ਨਵੰਬਰ 2025: 556ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ ਇੱਥੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਈਵੈਕੂਈ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਬੋਰਡ ਘੱਟਗਿਣਤੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸੰਘੀ ਸਰਕਾਰ ਹੇਠ ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸਿੱਖ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵੀਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਲਈ।