ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਣੀ ਝੀਲ, ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਊਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਭਾਖੜਾ ਨੂੰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗ੍ਰੈਵਿਟੀ ਡੈਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਭਗ 225.5 ਮੀਟਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ 9.34 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੱਧਰ 1,680 ਫੁੱਟ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਅਤਿ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ 1,685 ਫੁੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਪੌਂਗ ਦੀ ਮਿਲਵੀਂ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਸਮਰੱਥਾ 1,775 ਮੈਗਾਵਾਟ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 6,76,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਖੜਾ ਬਿਆਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ (ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ) ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਪੰਜਾਬ ਨਹੀਂ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1948 ਤੋਂ 1963: ਉਸਾਰੀ 1948 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਡੈਮ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ 1963 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ 1966 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ, ਇਸ ਨੇ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1967 ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 15 ਮਈ 1976 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦੇ ਡੈਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਨਾਂ ਅਪਣਾਇਆ।
• 23 ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 6 ਮਈ 2025: ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ 8,500 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਕੋਈ ਇੰਡੈਂਟ ਨਹੀਂ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ 2.987 ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 3.13 ਮਿਲੀਅਨ ਏਕੜ ਫੁੱਟ ਪਾਣੀ ਵੱਧ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਨੇ 1 ਮਈ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਛੋਟ ਵਜੋਂ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਡੈਮ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 2 ਮਈ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ 4,500 ਕਿਊਸਿਕ ਹੋਰ ਦੇਣ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤੀ ਬਣੀ, ਅਤੇ 6 ਮਈ ਨੂੰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਰੂਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਕੋਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵੇ।
• 19 ਅਗਸਤ 2025: ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਗੇਟ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਪੱਧਰ 1,665.06 ਫੁੱਟ ਸੀ, ਜੋ 1,662 ਦੀ ਗਾਈਡਲਾਈਨ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਫੁੱਟ ਵੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ 45,000 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਮੌਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਗੇਟ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੀ। ਮੌਂਗਾਬੇ ਇੰਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 20 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਪੌਂਗ ਸਿਆਣਪ ਨਾਲ ਰੱਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੜ੍ਹ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸੈਂਡਰਪ ਦੇ ਹਿਮਾਂਸ਼ੂ ਠੱਕਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਣੀ ਰੂਲ ਕਰਵ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਪਾਣੀ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ।
• 2025 ਤੋਂ 2029: 200 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਰਲਡ ਬੈਂਕ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਦੇਵੇਗਾ, ਤਹਿਤ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਪੌਂਗ ਦੀ ਢਾਂਚਾਗਤ ਸਿਹਤ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
• ਜੂਨ 2026: ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਨੇ ਭਾਖੜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਲਈ ਆਈਆਈਟੀ ਰੁੜਕੀ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਐਕਸੀਲੈਂਸ ਆਨ ਡੈਮਜ਼ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ। ਸੈਂਡਰਪ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਝੀਲ 1,578.07 ਫੁੱਟ ਉੱਤੇ, ਯਾਨੀ 31 ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ: ਗੋਬਿੰਦ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੰਮੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੋਵੇ।