ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ

ਕੌਣ: ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਹਿਣੇ ਵਜੋਂ 31 ਮਾਰਚ 1504 ਨੂੰ ਮੱਤੇ ਦੀ ਸਰਾਇ (ਹੁਣ ਸਰਾਇ ਨੰਗਾ) ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 16 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਉਹ ਵੀਹਵਿਆਂ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੂਨ 1539 ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਰਸਮ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਨੇ ਤਿਲਕ ਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤਨੀ ਮਾਤਾ ਖੀਵੀ ਜੀ ਲੰਗਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਲਵੰਡ ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਸਤੰਬਰ 1539 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ, ਜੋ 29 ਮਾਰਚ 1552 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਇੱਕ ਲਿਪੀ ਵਜੋਂ ਮੁੱਢ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਆਰੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ: ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਖਰ, ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਲਾਜ਼ਮੀ, ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅੱਖਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਮਿਆਰੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿੱਚ 35 ਅੱਖਰ ਹਨ। ਨਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁਖ, ਯਾਨੀ ਮੂੰਹ, ਤੋਂ ਆਇਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਪੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਅੱਖਰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦਾ ਅਖਾੜਾ, ਮੱਲ ਅਖਾੜਾ, ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਧਿਆਨ, ਕੀਰਤਨ, ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਨੇਮ ਰੱਖਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 63 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਹਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਮੱਲ ਅਖਾੜੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹਨ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਲਿਪੀ ਰਾਜ ਦੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਫੈਲੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਰਹੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਸਕੂਲ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ “ਮੁੱਢ”: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਆਧਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਅੱਖਰ ਘੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਇਸ ਲਿਪੀ ਦੀ ਲੰਡੇ, ਨਾਗਰੀ, ਸ਼ਾਰਦਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਨਾਲ ਨੇੜਲੀ ਸਾਂਝ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਰਣਮਾਲਾ ਨੂੰ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਠੀਕ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।