ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ

ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ 1982 ਤੋਂ 1987 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੱਤਵੇਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਮਈ 1916 ਨੂੰ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਸੰਧਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਮਿਲੀ। ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ, ਦੋਵਾਂ ਵੇਲੇ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1947 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ: ਉਹ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ-ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਮੁੱਖ ਘਾੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕ੍ਰੋਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• 1949 ਤੋਂ 1962: 1949 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ, 23 ਮਈ 1951 ਤੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ 1956 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ।
• 1972 ਤੋਂ 1977: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ। 14 ਜਨਵਰੀ 1980 ਨੂੰ ਉਹ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਅਤੇ 1982 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ।
• ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸਹਾਇਕ ਕੇਸੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਭੜਕੇਗਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈ ਮਗਰੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖ਼ਾਹੀਆ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਭੁੱਲ ਬਖ਼ਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ ਮੰਨ ਲਈ ਗਈ।
• 31 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 3 ਨਵੰਬਰ 1984: ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ ਤਾਂ ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਯਮਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਸਕੱਤਰ ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਮਲਾ ਸ਼ਾਮ ਲਗਭਗ 4.30 ਵਜੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਏਮਜ਼ ਕੋਲ ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਮਦਦ ਸੱਦੀ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਕੋਲ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ।
• ਹੋਰ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਵੱਸ ਤਸਵੀਰ ਦੱਸੀ। ਪਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 1 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਫ਼ਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਵਿਜੇ ਕੁਮਾਰ ਮਲਹੋਤਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਵੱਸੀ ਦੱਸੀ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• 1986 ਤੋਂ 1987: ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਗੜ ਗਏ। 1986 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ ਆਫ਼ਿਸ (ਅਮੈਂਡਮੈਂਟ) ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਕਿਟ ਵੀਟੋ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਕੇਸੀ ਸਿੰਘ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਬਿੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
• 29 ਨਵੰਬਰ 1994: ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਹਾਦਸਾ ਹੋਇਆ। 25 ਦਸੰਬਰ 1994 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੀਜੀਆਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਹਰੀ ਜੈਸਿੰਘ ਦੀ ਲਿਖੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਸੁਰ ਲਗਭਗ ਆਪ ਤੈਅ ਕੀਤੀ, ਮਕਸਦ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਮਤਲਬ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਕਸਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਠੀਕ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲਾ ਫ਼ੈਕਟਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਸ ਚਾਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਆਸੀ ਮਨੋਰਥ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹਿਰੂ-ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਘਰ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਆਖਦੀ ਹੈ। ਕੇਸੀ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਫਿਰ ਵੀ 1987 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਇੱਕ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਉੱਠੇ, ਅਤੇ 1984 ਦੇ ਉਸ ਰਿਕਾਰਡ ਲਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ, ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।