ਘਟਨਾ
ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦਾ ਸਾਕਾ
ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਸਦਮਾ
ਕੌਣ: ਜਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ *ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ* ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ 376 ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਾਫ਼ਰ (ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ, ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ)। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਸਿੱਖ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਨੇ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ (ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰੌਬਰਟ ਬੋਰਡਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ), ਜਿਸ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਸਲਵਾਦੀ "ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਰ" ਵਾਲੇ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ 23 ਮਈ 1914 ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਰਜਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨੀ ਹੱਕ ਹੈ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵਿਗੜਦੇ ਗਏ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੁਸੈਨ ਰਹੀਮ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕਾਨੂੰਨੀ ਲੜਾਈ ਲੜੀ, ਰਾਸ਼ਨ-ਪਾਣੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਪੈਰਵੀ ਕੀਤੀ। ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਹਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ। 23 ਜੁਲਾਈ 1914 ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 29 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਬਜ ਬਜ (ਕੋਲਕਾਤਾ) ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 19 ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਬਚਾਅ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸੇ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ 1914 ਵਿੱਚ ਹੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿੱਚ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਕਿੱਥੇ: ਵੈਨਕੂਵਰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ (ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਅਤੇ ਰੋਕ), ਅਤੇ ਬਜ ਬਜ, ਬੰਗਾਲ (ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ)।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਸਦਮੇ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਪਰਜਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਸਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਾਮਨਵੈਲਥ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਹ ਰੋਕ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਗੇ, ਅਤੇ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਿਸ ਵਾਪਸ ਆਏ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਤੱਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਭਰਤੀ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਬਕ ਪੱਕਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਰਜਾ ਹਕੂਮਤੀ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ।
ਅੱਜ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ: 18 ਮਈ 2016 ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਨ ਟਰੂਡੋ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਦੀ ਘਟਨਾ ਲਈ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਰਸਮੀ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਹਕੂਮਤੀ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਸੰਸਥਾਗਤ ਮਾਨਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਮੰਗਣ ਵਾਲੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Komagata Maru (entry by Emily C. Brown), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Komagata Maru (Guru Nanak Jahaz), The Canadian Encyclopedia. thecanadianencyclopedia.ca