ਭਾਈ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ

ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਠੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਨੂੰ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਵਿਲੀਅਮ ਹੌਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ 11 ਜਨਵਰੀ 1915 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਮਾਗਮ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1881 ਵਿੱਚ ਲੋਪੋਕੇ ਵਿੱਚ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਹ 1906 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ 5,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜੋ 1908 ਵਿੱਚ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਰੋਕ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਹੁਨਰ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਲੱਭਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1908 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 17 ਜੁਲਾਈ 1914: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ 500 ਕਾਰਤੂਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਸੂਮਸ ਤੋਂ ਖ਼ਰੀਦੇ ਇੱਕ ਰਿਵਾਲਵਰ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਲਕੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਬਦਲੇ ਬਿਆਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• 5 ਸਤੰਬਰ 1914: ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਹੌਪਕਿਨਸਨ ਦੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਸਕਾਰ ਮੌਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ 35 ਤੋਂ 40 ਬੰਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਰਿਵਾਲਵਰਾਂ ਨਾਲ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ। ਅੱਠ ਜਾਂ ਨੌਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੋ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬੰਦਾ। ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਬੇਅਦਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੌਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵੱਲ ਤੋਰਿਆ।
• 21 ਅਕਤੂਬਰ 1914: ਹੌਪਕਿਨਸਨ, ਇੱਕ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਂਡ ਜਿਊਰੀ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਕੋਰਟਹਾਊਸ ਦੇ ਇੱਕ ਗਲਿਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਮੁਤਾਬਕ ਹੌਪਕਿਨਸਨ ਨੇ ਉਸ ਦਿਨ ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਣਾ ਸੀ।
• ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਚੱਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਬਚਾਅ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲ ਐਡਵਰਡ ਮੌਂਟੇਗ ਨੈਲਸਨ ਵੁੱਡਜ਼ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗਵਾਹ ਤੋਂ ਜਿਰ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਨੂੰ ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਬਿਆਨ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ।
• 11 ਜਨਵਰੀ 1915: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲਗਭਗ 400 ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਲੂਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਨਿਊ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਫ਼ਰੇਜ਼ਰ ਮਿੱਲਜ਼ ਵਿੱਚ ਚਿਖ਼ਾ ਤੱਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਸਾਊਥ ਏਸ਼ੀਅਨ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਸਵੇਰ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਲੈਣ ਲਈ ਪੈਨੀਟੈਂਸ਼ਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ ਮੱਤ ਨਹੀਂ: ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਇਹ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੀ ਗੋਰੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹੌਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਸਮਝਦੀ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ; ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ; ਅਤੇ ਫਾਂਸੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹੁੰਦੇ ਸਮਾਗਮ।