ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਡਿਤ ਪੰਤ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 11 ਨਵੰਬਰ 1675 ਨੂੰ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਾਏਸੀਨਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ 1783 ਵਿੱਚ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਥਾਨ ਉਸਾਰਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਡੀਐੱਸਜੀਐੱਮਸੀ) 1974 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਮਈ 1913: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਬਣਾ ਰਹੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਵਾਇਸਰੀਗਲ ਲੌਜ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਸੜਕ ਕੱਢਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਹੱਦ ਦੀ ਕੰਧ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਰੋਸ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਿਆ, ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ ਉੱਠਿਆ। ਆਖ਼ਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕੰਧ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਰਚੇ ਉੱਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ (ਇੱਕ ਲੇਖ ਵਿੱਚ 1913, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 1914; ਮਾਰਚ 1920 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਸੰਬਰ 1920 ਲਈ ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣੀ ਸੀ), ਇਸ ਲਈ ਕੰਧ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਨ ਦਾ ਸਾਲ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1984: ਇੱਕ ਭੀੜ ਨੇ ਕਈ ਘੰਟੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਈ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਕਮਲ ਨਾਥ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਐੱਮਪੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਮੌਜੂਦ ਰਿਹਾ। ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਗੋਲ-ਮੋਲ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਿਹਤਰ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭੀੜ ਨੂੰ ਭੜਕਾਇਆ। ਸੰਜੇ ਸੂਰੀ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਦ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਰਿਪੋਰਟਰ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨਾਥ ਨੂੰ ਭੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਪਰ ਭੀੜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਭੀੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਜੋਂ ਸਮਝਿਆ। ਨਾਥ ਉੱਥੇ ਹੋਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੀੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 15 ਜਨਵਰੀ 2017: ਡੀਐੱਸਜੀਐੱਮਸੀ ਨੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 3,000 ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਪੀੜਤਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧਵਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕੀਤਾ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• 9 ਸਤੰਬਰ 2019: ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਾਂਚ ਟੀਮ ਨੇ 1984 ਦੇ ਸੱਤ ਕੇਸ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਾ ਕੇਸ (ਐੱਫਆਈਆਰ 601/84) ਹੈ (ਪੀਟੀਆਈ)।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ। ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਦੋ ਪੰਥਕ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦਾ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ (ਇਹ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ)। ਕਮਲ ਨਾਥ ਬਾਰੇ ਨਾਨਾਵਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਨਾਥ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਮਨੋਜ ਮਿੱਤਾ ਅਤੇ ਐੱਚ.ਐੱਸ. ਫੂਲਕਾ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੀਬੀਆਈ ਜਾਂਚ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੂਤ ਸਨ।