ਸਰਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ

ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ 1872 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਮਜੀਠਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਰਾਜਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਚੀਸਨ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਧਾਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸਿੱਖ ਬਣੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਨਿਰਮਾਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ ਨਰਮ ਖ਼ਿਆਲੀ, ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1894: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ, ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤ ਵਾਲਾ ਸਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਉਹ 1895 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1902 ਤੋਂ 1912 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ।
• 30 ਅਕਤੂਬਰ 1902: ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਉਹ 1902 ਤੋਂ 1920 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 1934 ਤੋਂ 1937 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ 1932 ਤੇ 1933 ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ।
• 1909: ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮੈਂਬਰ ਵੱਲੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਆਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕ ਦੇ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਨ ਪਹਿਨਣ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਪਾਬੰਦੀ ਹਟਵਾਈ।
• 1913 ਤੋਂ 1914: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਹੀ ਗਈ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਹੇ ਦਾ ਜੰਗਲਾ ਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਸਕਰੋਲ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਹਮਾਇਤ ਜੁਟਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਸੀਲੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਂਫ਼ਲਟ ਛਪਵਾਇਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਇਸ ਸਟੈਂਡ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਕੌਮ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿੱਚ ਛੁਰਾ ਮਾਰਨਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਝੁਕਣਾ ਪਿਆ: ਮਾਰਚ 1920 ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੀਵਾਰ ਮੁੜ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੰਨ ਗਈ।
• ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਮਾਨਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟੋਰੀਕਲ ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ।
• 12 ਦਸੰਬਰ 1920: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਮੁਤਾਬਕ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ 16 ਨਵੰਬਰ 1920 ਦੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠ ਦਾ ਦੂਜਾ ਦਿਨ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 175 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਚੁਣੀ। 1921 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਚੁਣੇ ਗਏ।
• 1921: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਕੌਂਸਲਰ ਅਤੇ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ, 1921 ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ, ਮਾਲ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ।
• 1936 ਅਤੇ 1937: 1936 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਟਾਲਾ ਤੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰ ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਪਾਰਟੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)। 1 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937 ਨੂੰ ਉਹ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।
• 1 ਤੋਂ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1941: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1911 ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ, 1920 ਵਿੱਚ ਸੀ.ਆਈ.ਈ. ਅਤੇ 1926 ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ 1908 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੇ ਬਾਨੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਅਤੇ 1920 ਤੋਂ ਮਰਨ ਤੱਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅਸਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ।