ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ

ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜੋ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ ਜਦੋਂ ਇਹ 1913 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ 1914 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਬੱਝਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 14 ਅਕਤੂਬਰ 1884: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੇਂਟ ਸਟੀਫ਼ਨਜ਼ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਜਿੱਤੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
• 1911: ਯੂਰਪ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਰਕਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। 27 ਦਸੰਬਰ 1911 ਨੂੰ ਉਹ ਸਟਾਕਟਨ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਉਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ ਹੋਲਟ ਫ਼ਾਰਮ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਸੱਦੀ ਸੀ। ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਸਟਾਕਟਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ (ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ)।
• 1912 ਤੋਂ 1913: ਜਦੋਂ ਜੀ. ਡੀ. ਕੁਮਾਰ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1912 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਦ ਪੈਸੇਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਮਈ 1913 ਵਿੱਚ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਆਸ਼ਰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੁਗਾਂਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਖੋਲ੍ਹਣ ਅਤੇ ਸੈਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲੀ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਹਰਦਿਆਲ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅੰਕ ਨਵੰਬਰ 1913 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਆਇਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• 1913: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਬਰਕਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• 16 ਮਾਰਚ 1914: ਅਮਰੀਕੀ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਲਈ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਭੱਜ ਕੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਬਰਲਿਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਰਲਿਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮਾਨਤ ਉੱਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
• 1927 ਤੋਂ 1939: ਭਾਰਤ ਮੁੜਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1932 ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੇਟ ਮਿਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 4 ਮਾਰਚ 1939 ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਾਡੈਲਫ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਸਿਹਰੇ ਦਾ ਵਿਵਾਦ: ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸਾਂ ਨੇ ਹਰਦਿਆਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਨੂੰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਗੂ ਮੰਨਿਆ, ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਨਹੀਂ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿੰਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ।